https://forms.mkrf.ru/e/2579/xTPLeBU7/?ap_orgcode=150220403
Уважаемые посетители!
Просим вас оценить работу нашей организации, пройдя по ссылке или используйте QR код.Ваше мнение очень важно не только для нас, но для Министерства
культуры Российской Федерации. Оно поможет получить независимую и честную оценку удовлетворенности граждан России работой государственных и муниципальных организаций культуры, искусства и народного творчества.
- Информация о материале
Лөгөй нэһилиэгэр 2024 сыл - ҮЙЭТИТИИ сыла. Ол чэрчитинэн, биһиги нэһилиэкпититтэн төрүттээх биллэр-көстөр ытык дьоммут туһунан түмүллүбүт ыстатыйалары таһаарабыт.🔸УДЬУОР УТУМА🔸
ЫРЫА КУТТААХ ЫАЛЛАР ▪
Лөгөй нэһилиэгэр
уус-уран самодеятельность
сайдыытыгар суолу-ииһи
хаалларбыт үтүө дьоннор элбэхтэр. Олортон биирдэстэрэ
KӨМҮС куоластаах ырыаһыт
Анна Петровна Заболоцкая (1920-2003 сс.)
буолар.
Кини 1954 сыллаахха Кэптэнигэ кэлиэҕиттэн уус-
уран самодеятельность сайдыытыгар элбэх кылаатын
киллэрсибитэ. Оҕолору, эдэр көлүөнэни ырыаҕа уһуйбута.
Элбэх
концертары, мероприятиелары тэрийсэн ыытыһара.
Анна Петровна Лөгөй нэһилиэгин күөрэгэйэ , уус-
уран самодеятельность биир тарбахха баттанар чаҕылхай ырыаһыта этэ. Кини Саха АССР Верховнай Советын Бочуотунай
профсоюзтар
грамотатынан,
Бүтүн
комитеттарын
Союзтааҕы
махтал суруктарынан,
"Сэрии кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн
наҕараадаламмыта.
Анна
Заболоцкая чаҕылхай
талаана өлбөт-сүппэт үйэлээх.
🔸🔸🔸
Анна Петровна
Заболоцкая 1920 сыллаахха Тиит-
Арыыттан
балтараа көстөөх Үөһэ Үрэх диэн сиргэ
төрөөбүтэ. Аҕата Салаа Бүөтүр элбэх саҥалаах ,күлбүт-
үөрбүт, түргэн туттуулаах киһи
эбитэ үһү . Ийэтэ
Алаадыылаах Алааппыйа сытыары сымнаҕас , уһун-киэн
өйдөөх-санаалаах дьахтар эбит.
Аана 5 саастааҕар аҕата өлөн хаалар, инньэ гынан
абаҕатын аахха биир сыл олороллор. Былыр тулаайах
оҕону адьас мөхпөт - атаҕастаабат эбиттэр. Суоппуйа диэн
дьахтар кинилэргэ Аана кэллэҕинэ хайаан да алаадьы,
саламаат хааһы аһатан-сиэтэн ыытара yhy.
Абаҕатын аахха биир сыл олорон баран бурдуктаах, баай-тот сиргэ олорор таайдарыгар
II Лөгөйгө
Оппулуоһатарга, чуолаан Элэс Лэгэнтэй Мигалкиннаахха
көһөн кэлэн олороллор. Таайдара кинилэри наһаа үөрэ
көрсөллөр. Наһаа эйэлээхтик, бииргэ үлэлээн-хамсаан,
дэлэйдик аһаан-сиэн
олорбуттар. Онтон Аана ийэтэ
Алааппыйа I Лөгөйгө Ылдьаа Мигалкин диэн 2 оҕолоох
огдообо
киһиэхэ эргэ тахсар. Аана улахан убайын
Василий
Ильич
Мигалкины батыһан
Чурапчынан,
Дьокуускайынан сылдьан оскуоланы үөрэнэн бүтэрэр.
🔸🔸🔸
Анна Петровна оскуоланы бүтэрэн баран дойдутугар
тахсан
үлэ үөһүгэр түһэр. Биэс колхозка кыһыл
муннуктары тэрийэр, ааҕар балаҕаны аһар. Комсомол
кэккэтигэр киирэр, элбэх эдэр
ыччаты комсомолга
киллэрэр.
1938 сылаахха олохтоох Совет депутата
буолар. Оччотооҕу быыбар диэн алдьархайдаах үлэ.
Сыыһа туттубут, саҥарбыт киһи суукка барыах курдук.
Агитаторынан үлэлии сылдьан Бороҕоҥҥо сатыы күҥҥэ
иккитэ киирэн тахсара үһү.
1940 сыллаахха Саха театрыгар талааннаах оҕолору
хомуйуу буолбутугар комсомол комитета путевка биэрэн, артыыс
буолар баҕалаас кыыс Дьокуускай куоракка киирэр.
🔸🔸🔸
Анна Петровна ырыаны оҕо эрдэҕиттэн сөбүлээн,
таптаан истэрэ үһү. Ол курдук Өлөксөй диэн аймаҕа
кини 3 түүннээх кун туойарыгар көтөхтөрөн олорон
истэрэ. Өлөксөй ырыатын дьон сөҕөн:
"Барахсан дьэ
ыллаата ээ, хобордоох кытта ыллаан лынкынаата",
дииллэрэ. Өссө Ылдьаа Саабылыскай диэн элбэх оҕолоох
киһи наар ыллаан, тойук
туойан оҕолорун улаатыннарбыта. Ыллаабытын манньатын дьон ас-таҥас
биэрэр буолаллара.
Куоракка үөрэнэ сырыттаҕына 1933-34 сыллардаахха
Саха театрыгар П.А. Ойуунускай "Кыһыл Ойуунугар" 4
кылааска үөрэнэр
8 кывһы от-мас иччитэ буолан, үҥкүүлүү-үҥкүүлүү ыллыыр
оруолга талбыттарыгар
Аана
остуоруйаны,
олонхону
интэриэһиргиир буолан, кулиса кэннигэр туран "Кыһыл
Ойуун" тылын барытын нойосуус үөрэппит.Оҕолор наһаа
сөҕөллөрө үһү .
Кыһыл Ойууҥҥа Михаил Жирков ойуун буолан
сойуодуйан турара, Пантелеймон Васильев Оруос баай буолан чолбоодуйан турара туох да наһаа үчүгэйэ бэрдэ.
Туйаарыма-Куо
Ксения Туралысова саха дьахтарын
толуута, далбара. Үчүгэй мөссүөннээх,
ыраас хааннаах,
тупсуон иһин
бэрбээкэйигэр тиийэ
уһун , куп-кугас
баттахтаах, ону тарыыллар. Зал иһэ Туральсова кэрэ
көстүүтүттэн долгуйан, сөҕөн:
"Туох ааттаах үчүгэйэй,
тоҕо баҕас кэрэтэй" , - диэн саҥа аллайаллара. От-мас иччилэрин Максимова Ира, Унаархай Паша, Горохова, Дьячковская, Афонская, Слепцова, Пестрякова уонна
Заболоцкая Аана оонньоон көрдөрбүттэр.
🔸🔸🔸
Сэрии кэмигэр Анна Петровна бэйэтэ кэпсииринэн,
таптал туһунан ыллыырын олуона курдук саныыра. Ол
иһин үксүн патриотическай ырыалары ыллыыра. Ол
курдук
"Сардана",
"Үөрүүнэн көрсүһүөх",
"Өргөскүн
сытыылаа",
"Күөрэгэй"
диэн ырыаларын ыллаатаҕына зал
олох ньиргийэн олорор буолара, "бис"
бөҕөтүн ылара.
1947 сыллаахха
"Дьулуруйар Ньургун Боотур"
100
төгүлүн туруоруута буолбутугар,
Айыы Умсуур удаҕан ариятын
конкурстарга кыайан
ыллаабыта.
Ньургун
Боотуру Михаил Жирков толорбута.Үчүгэй уҥуохтаах-
иҥиэхтээх киһи этэ. Абааһы уолун
Виктор Саввин
толорбута. Саввин бэйэтэ кыра уҥуохтаах, симик саҥалаах
киһи этэ.
Аана 1 категориялаах
солистка
буолан
правительственнай концертарга ыллыыр буолбута. Ол эрээри 1954 сыллаахха аҕата ыалдьан дойдутугар төннөн
КЭЛЭН
библиотекаҕа, кулуупка үлэлээбитэ.
Элбэх
спектакллары туруорсубута.
Театрга үлэлээбит буолан
декорация араас албастарын, грим хайдах туттулларын билэрэ.
Олохтоох нэһилиэнньэ артыыстара бэрт көхтөөхтүк кыттан «Күкүр уус», «Лоокут уонна Ньургуһун», «Ньургун Боотур» драмалары көрдөрбүттэрэ. Манна Аана Айыы Умсуур удаҕаны, Акулина Афанасьевна Бурнашева Туйаарыманы, Мария Андреевна Мигалкина абааһы кыыһын, Бүөтүр Оҕотоойоп Ньургун Боотуру толорбуттарын туһунан оҕолоро кэпсииллэр. Маны таһынан кулууп үлэтигэр Уйбаан, Көстөкүүн Бэрииһэптэр, Баһылай Гоголев (Көтөр уола Бааска) олус үчүгэй артыыстар буолан куруутун көмөлөһөллөрө. Бу ахтыылартан биһиги үгүспүт да билбэтин биллибит. Биир дьиэ кэргэнтэн үс киһи Ньургун Боотур операҕа кыттан сүрүн оруоллары толорбуттарын. Ол курдук, Анна Петровна 1947с. Ньургун Боотур 100 төгүлүн туруутугар Айыы Умсуур Удаҕаны, аҕалара Илья Петрович Перевалов Ньургун Боотуру, туйахтарын хатарар уоллара Владимир Ильич Заболоцкай Уот Уһутаакы оруолларын ыллаабыттар, толорбуттар.
Удьуор утум салҕанар, салгыы Анна Петровна ырыа куттаах оҕолорун туһунан матырыйаал тахсыаҕа.
https://youtu.be/Mck7v0Ftag8?si=OnhudaMXJvgMkJBM
Анна Петровна биэс оҕону төрөтөн, атахтарыгар туруорбут ийэ буолар.
Кэргэнэ Илья Петрович Перевалов 1920 с. бэс ыйын 1 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Тыыллыматыгар күн сирин көрбүт.
19 саастааҕар Нам оройуонун Культура дьиэтин салайааччытынан үлэлии сылдьан 1942 с. Аҕа дойду сэриитигэр ыҥырыллан барбыт.Танкист этэ уонна танкаҕа умайан эчэйиини ылан 1946 с. Демобилизацияламмыта. «Сталинграды босхолоооһун иһин», фашистскай Германия «Японияны кыайыы иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Илья Петрович 1946 сылтан Дьокуускайдааҕы радиокомитет хоругар солиһынан онтон кэлин хоругар көһөн ыллаабыта. Бу кэмҥэ 1949 с. радиокомитет туруорбут «Евгений Онегин» опера сүрүн партиятын Евгений Онегин оруолун бастакы толорооччу буолар. 1951-1954сс.Урааллааҕы М.П.Мусорскай аатынан государственнай консерватория вокальнай отделение толору 3 курсун бүтэрэр. Үөрэнэр кэмигэр Свердловскайдааҕы Радиоинформация хоругар ыллыыра. 1954 с. олунньу ыйыттан Свердловскайдааҕы химлесхоз Бишимбаевскай учаастагар 1957 с. ыам ыйыттан Тюмень уобалаһыгар рабочайдыыр. Оператордар курстарын бүтэрэн Гольминкаҕа старшай оператор буолар.
Онтон бу сыл күһүнүгэр театр директорын телеграмматынан Саха Республиката Москватааҕы декадаҕа барарга бэлэмҥэ ыҥырыллар. Уонна 1957 сыл сэтинньи 14 күнүттэн 1960с. Дьокуускайдааҕы Государственнай Музыкальнай драматическай театрыгар опера солиһынан үлэлиир.
Кылгас кэм иһигэр бэлэмнэнэн бэрт ситиһиилээхтик «Ньургун Боотур» опера Ньургун Боотур партиятын юбилейдаах декадаҕа Дьокуускайга, саха литературатын уонна искусствотын киэһэлэригэр Москва куорат К.Станиславскай уонна В.Немирович-Данченко аатынан музыкальнай театрга толорор. 1957с. Саха АССР Верховнай Советын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаланар.
Ньургун Боотур, «Лоокут уонна Ньургуһун» Мардааһай партиятын бастакы толорооччута буолар. Иван Сусанин, Князь Игорь о.д.а партиялары толорбута. «Эй, ухнем!», «Вдаль по Питерской» о.д.а нуучча народнай ырыаларын, сахалыы «Сааскыга», «Бырастыы, эн, Кавказ», «Өлүөнэ эбэккэм» ырыалары репертуарыгар киллэрэн ыллыыра.
1960-1964сс. Дьокуускайдааҕы №1 педучилищеҕа сольнай толорууга преподавателинэн үлэлээбитэ. 1964-1973сс. араас үлэлэргэ Намҥа, Хаандыгаҕа үлэлээбитэ.
Ол курдук Анна Петровна, Илья Петрович курдук талааннаах дьон оҕолоро төрөппүттэрин утумнаан ырыаһыт, сценкаһыт бэртэрэ .
Бүгүн эһиэхэ кинилэр тустарынан билиһиннэриэхпит.
Улахан уол Гаврил.
Гаврил колхоз,совхоз үлэһитэ, кэлин лесопууну кытта дуогабардаһан үлэлээбитэ. Билэр дьон Гаврилы киэҥ кругозордаах, уус тыллаах киһинэн сыаналыыллар. Сурунаалы, кинигэни элбэхтик ааҕар уонна сүрдээх үчүгэйдик киһи истэ олоруох курдук кэпсиир дьоҕурдааҕын бэлиэтииллэр. Өссө армияҕа бииргэ сулууспалаабыт дьоно: «Кини ыллыыр үчүгэй куоластаах» диэн кэпсииллэрэ эбит.Балта Агафья Ильична убайын туһунан бэрт элбэҕи сэһэргиир: « Кыра эрдэхпитинэ биһигини батыһыннара сылдьан саалыыра, сир астыыра ол былаһын тухары наар тугу билбитин, аахпытын туһунан кэпсиирэ, элбэххэ үөрэтэрэ.Бу барыта ийэбит такайыыта, кыраларгын көрө сырыт диэн буолара. Убайым барахсан майгытынан сүрдээх сымнаҕас уонна үлэһит да этэ.
Биһиги дьиэттэн дьиэҕэ көһө сылдьан олорбуппут, биир сыл икки оһохтоох балыыһа дьиэтигэр олорбуппут. Оччолого убайым кыра да эбит уонна икки оһох маһын бэлэмнээн хачыгырайара. Өссө сайылыкка Никифорова Александра Саввична 100 сибиинньэни иитэр этэ, онно Никифоров Романныын күнү быһа холбуур үүт таһаллара, аһаталлара.
Убайбар кыра оҕолор сысталлара, таптыыллара. Ийэм өрүү хайгыыр этэ, улахан оҕото, тутаах киһитэ буоллаҕа...
Армияҕа сулууспалыы сылдьан, аварияҕа түбэһэн улахан охсууну ылбыт этэ. Кыайан саҥарбат буолбутун, бэйэтэ этэринэн «Чудо быраас» абыраабыт. Биир саастаах тетяны аҕалан көрдөрбүттэр, кини тутан да көрбөтөх, боруоста хараҕынан уһуннук көрөн баран, тоноҕоһун өлөрбүт диэбит.Ол кэннэ эмтэнэн саҥарар буолбут. Ол иһин «Чудо быраас» диэн ааттаннаҕа».
Ганя оҕо эрдэҕиттэн кинигэни кытта ыкса доҕордуу этэ, ол курдук олохтоох бибилэтиэкэ кинигэтин үксүн да аахпыта буолуо диэн ыаллара ахталлара. Өйдүүр дьоҕура, ону сатаан кэпсиирэ, элбэх киһини сөхтөрөрө. Бөһүөлэкпит уруккутун, хас биирдии уһаайбатыгар тиийэ билэрэ үһү. Билигин санаатахха суруйан да ылбыта буоллар, төһөлөөх үчүгэй буолуоҕа хааллаҕа. Хас биирдии киһи туспа таабырын буоллаҕа. Төһөлөөх талааннар арыллыбакка хаалбыттара буоллар? Киһи кыайан таайбат. Гаврилы киһи барыта элбэх оҕолоох ийэ, улахан оҕото буоларынан үлэһитин туһунан билэн эрдэхтэрэ. Онтон дьоҕурун, билиитин-көрүүтүн, талаанын илдьэ бараахтаатаҕа.
Анна Петровна иккис оҕото, соҕотох кыыһа Агафья Ильична Перевалова буолар.
Кини 4, 5 сааһыгар диэри куоракка олорбуттар. Оскуолаҕа 1957с. киирбит. Оҕолортон олох хаалсыбакка октябренок, пионер, комсомол - активист бөҕө буолан улааппыт. Оскуола кэнниттэн Саха государственнай университетыгар нуучча тылын факультетыгар үөрэнэ сылдьан «учутал буолбат эбиппин» диэн дойдутугар тахсан араас үлэлэргэ, ол курдук, пионервожатайынан, детсакка баспытааталынан, кэлин Лөгөй оскуолатын интернатыгар 58 саааһыгар диэри үлэлээбитэ. 2 уол, 1 кыыс оҕолоох, 7 сиэннээх. Нэһилиэккэ да, улууска да ыытыллар араас художественнай самодеятельность көрүүлэрин биир активнай кыттыылааҕа. Сүрдээх мааны лыҥкынас куоластаах эрээри, ырыанан дьарыктамматаҕа. Элбэҕи ааҕар, кэпсээннээх, эмиэ уус-уран тыл маастара диэтэхпитинэ сыыспаппыт буолуо. Улахан уола Петр мас тардыһыытын ааттаах комментатора, оҕолору дьарыктыыр.
Агафья Ильична 3-4 сыл кэриҥэ кырдьаҕастар «Аал уот» түмсүүтүн салайбыта. Бу кэмҥэ кинилэр саҥа сүүрээннэри киллэрэн, бэрт сэргэхтик үлэлээбиттэрэ. Мария Николаевна Андросова салайааччылаах «Дьүөгэ» иистэнньэҥнэр бөлөхтөрө ат тэрилин ылсан оҥороннор араас быыстапкаларга ситиһиилээхтик кыттыбыттара. Кулууп дириэктэрин Гоголев Максим Петровиһы кытта сүбэлэһэн кырдьаҕастарга ырыа, үҥкүү ансаамбыла тэриллибитэ. Бу кэмнэргэ Уһун-Күөл, Өнөр, Тулуна кырдьаҕастарын түмсүүтүн кытта сүбэлэһэн самаан сайыны бииргэ көрсөн ыһыах тэрийбиттэрэ.
Агафья Ильичнаттан бу уус-ураннык кэпсииргэ-саҥарарга эһиэхэ хантан бэриллибитэй диэн ыйыттахха «Бу барыта ийэбититтэн, төрдүбүтүгэр олоҥхоһут киһи баара диэн кэпсиирэ» -диир. Киниэлбэх сиэннэрдээхпит, ийэбитин, аҕабытын өр сылларга ааттатыахтара диэн эрэллээх. Биһиги эмиэ, ону сэмээр кэтэһэбит.
Анна Петровна үһүс оҕото Сергеев Александр Гаврильевич буолар.
Кинини кыра эрдэҕинэ Тулунаҕа олорор оҕото суох Сергеевтэр диэн ыалга иитиэх биэрбиттэр. Онон Саша Тулуна оскуолатыгар үөрэнэр.Ону бүтэрэн баран, Лөгөй орто оскуолатыгар дьонугар кэлэн олорон оскуоланы 1970с. бүтэрэр. Бу Сергеевтэр кэлин уоллаах кыыс оҕолоноллор, онон Сашаны оҕо тардыылаах диэн төрөппүт оҕолоруттан итэҕэс туппакка ииппиттэрэ. Биир кэмҥэ Анна Петровна уолун ыла диэн ааттаан баран баран,эппэккэ кэлбит түгэннээҕэ диэн этэллэр.
Саша оҕо сылдьан улаханнык ыалдьа сылдьыбыт.Бу ыарыыта кини инники дьылҕатыгар улахан охсууну биэрбитэ быһылааҕа диэн сабаҕалыыллар. Тулуна оскуолатын бүтэрэн Кэптэнигэ Лөгөй орто оскуолатыгар үөрэнэ кэлэр. Кини сүрдээх соҥ куоластаах этэ,бу санаатахха аҕатыҥы куоластаах эбит.Бииргэ үөрэммит оҕолоро киһибит оскуола хайа муннугар сылдьарын саҥатыттан эбэтэр күлэриттэн билэрбит диэн этэллэр. Ийэлэригэр күүлэйдии кэлбит, театрга бииргэ үлэлээбит дьүөгэтэ Дария Барашкова диэн ырыаһыт артыыска истэн, соһуйан, үөрэн, хайҕаан барбыттаах. «Дьэ,бу дьииҥнээх Первалов куолаһа!» диэн сыанабыл биэрбит.
Ол гынан баран ыллаабыт ырыатын истибит киһи ахсааннах быһылаах. Кылааһынньыга Нюра Дегтярева-Троева түөлбэ начаальныга буола сылдьан хаайан-хаайан ыллатан турардаахпын диэн кэпсиир.
🔸🔸🔸🔸🔸
Мин Зина Лугинова үһүс кылааска үөрэнэ сылдьан Баатаҕайтан муурдааҕым ыалдьан Бороҕоҥҥо киирэн эпэрээссийэлэммитим. Оччолорго балыыһа арҕаа хара баҕайы дьиэҕэ этэ. Эпэрээссийэ кэнниттэн миигин миэстэ суоҕунан эбитэ ду, оҕо диэбиттэрэ эбитэ ду эр дьон палататыгар киллэрэн олохтообуттара. Онно арааһа , 4 эр киһи баар курдук өйдүүбүн, онтон биирдэрэ 6с ду 7с ду кылааска үөрэнэр Тулуна уола баара. Хас да хонон баран быраас хирург Николай Окоемов диэн быһылаах этэ, хаһыа да буолан палатаҕа киирэн баран, били уолга (ол Саша Сергеев этэ) тиийэн «Дьэ, Саша, бүгүн тахсаҕын, ол эрэн хайаан да биир ырыаны ыллаатаххына таһаарабыт. Аҕаҥ курдук (Ким эрэ дииллэр, олох да истибэтэх араспаанньабын этэллэр) ырыаһыт буолуон, артыыс уолаҕын» иҥин диэх курдук кэпсэтэ-кэпсэтэ күлсэллэр. Үнтү хаайан «Комсомолга» диэн ырыаны (бары сир үрдүнэн...) диэн оҕобут ыллаата. Онон ,онтон мин, Саша ырыатын истэн турабын.
🔸🔸🔸🔸🔸
Өссө биир кылгас ахтыыны Мариса Евсеевна Васильева Тулуна олохтооҕо суруйар: «Дьокуускайга үөрэнэ ду, үлэлии ду сылдьан 1973с. быһылааҕа, биһиги Саккырыырга олордохпутуна гастролга кэлэ сылдьан күүлэйдээн, хонон ааспыта. Киэһэ мааны бэйэлээх ,үчүгэй баас куолаһынан ырыа бөҕөнү ыллаан ахтылҕаммытын таһаарбыта.Кимнээҕи кытта сылдьыбытын өйдөөбөт эбиппин. Кэлин пилорамаҕа үлэлии сылдьан кэлэн эбиэттээн ааһааччы этэ. Онно кулгааҕынан истибэт буолбутуттан наһаа хомойоро, онон ыллыырын бырахпыт курдук өйдөөбүтүм. Ол кэнниттэн тойукка көһөн син хас да кэнсиэргэ кыттан туойбута эбитэ, олоҥхоттон быһа тардан «Дьэ-буо» ыллаабытын истибитим. Дьэ, бу хаарыан куолас ханна да уһуллубакка хаалбыта олус хомолтолоох».
Саша туһунан бииргэ иитиллибит быраатын ахтыыта.
🔸🔸🔸🔸🔸
Александр Алма Атаҕа Казахстаҥҥа эстрада студиятыгар үөрэммитэ. Кэлэн үлэлээн иһэн ыалдьан дойдутугар Тулунаҕа тахсыбыта. Кэргэн ылбатаҕа. Кини ханнык да үлэттэн толлон турбатын туһунан Тулуналар бары кэриэтэ кэпсииллэр.
🔸🔸🔸🔸🔸
🔹Ахтыы
Олох олоруу киһиэхэ биирдэ бэриллэр. Ону хайдах туһаныы, сатаан, сөптөөхтүк, туһалаахтык, үйэлээхтик, дьоллоохтук олоруу үгүс өртө бэйэҕиттэн тутулуктаах дии саныыбын. Биһиги ыал Өнөртөн, кэргэммэр үлэ көстөн, 1971 сыл күһүн Тулунаҕа көһөн кэлбиппит. Сөптөөх үлэ көстүбэккэ кочегарынан, кулууп сэбиэдиссэйинэн, араас быстах үлэлэргэ мас (оттук) кэрдиитинэн туох үлэ көстөрүнэн үлэлиир этим.
1984 с. Партизан – Заболоцкай совхозка Тулуна отделениятыгар рабочайынан үлэҕэ киирбитим. Бастакы боччумнаах үлэм 45 – гаалаах “Тыымпаайы” диэн алааһы Бурнашев Егор Егорович уонна Бурнашев Иннокентий Николаевич үһүө буолан бүтэйдээн үс ыйынан бүтэрэн туттарбыппыт. Уһун кэмҥэ сирдээх дьон туһанан абыраммыттара. Иккис боччумнаах тутуубут былыргы барабыыт дьиэни көһөрөн отделения хонтуората, үүт дьиэтэ буолан көстүүлээх сиргэ, Бороҕоннуур айан суолун кытыытыгар билигин да турар. Икки сайын кырдьаҕастар звеноларыгар “Тыаманан”, “Толоонунан” окко сылдьыбытым. Биир сайын Кэбээйигэ Сииттэҕэ субуотунньукка баран 70-га оту туруоран кэлбиппит. Тулунаҕа үс күн субуотунньукка окко үлэлээн “Улахан алааска” 33 оту туруорбуппут: Васильев Василий Ананьевич, Тарабукин Михаил Михайлович, Гоголев Дмитрий Дмитриевич, Литвинцев Моисей Николаевич, илиинэн харбааччы Петухова Нюта Гаврильевна, от үрдүгэр Петухов Иван Миронович. Хас да сыл тутууга отделенияҕа биригэдьиирдээбитим, тракторист Троев Михаил Иннокентьевич, пилорамщик Сергеев Александр Гаврильевич, тутааччылар – Турантаев Николай Николаевич, Мигалкин Филипп Филиппович, Петухов Гаврил Гаврильевич, Окоемов Василий Иванович, Литвинцев Моисей Николаевич буоламмыт бэйэбит кыахпытынан сөптөөх тутуулары туппуппут, үлэлээбиппит. Сүүһүнэн гаалаах бааһына сирин күрүөлээбиппит: “Өрө харах”, “Кута”, “Хаптаҥа” солооһуна, “Сыгынньах”, “Липпиэрийэ” бааһыналара уонна оттонор сирдэрэ. “Атыыр Уҥуоҕар” элбэх сыллаах от сирэ күрүөлэнэн бүтэйдэнэн туһаны аҕалаллара.
Бу тутуу звенота эбии аһылык бэлэмигэр күүскэ үлэлээбитэ. Кураан сылларга сиилэс угуутунан дьарыктаммыппыт, ол курдук сиэмэ, араапыс үүннэрэн 300-н тахса тонна сиилэһи уган совхозка бастаан оройуоҥҥа миэстэлэһэн махтал суруктардаахпыт. Ордук сыралаһан Сергеев Александр, Окоемов Василий, Петухов Гаврил, Мигалкин Филипп, Турантаев Николай, тракторист Троев Михаил үлэлээбиттэрэ. Дэлэҕэ да олохтоохтор: “Бу уолаттар эбэлэр ууларын бараатылар”- диэхтэрэ дуо. Бу үлэлэр түмүктэрэ үүт ыама үрдээһинигэр сүөһү туруга хамсаабытыгар көмөлөстөхтөрө.
Тутуулар: тулунаҕа 34м х 14м иэннээх 7 миэтирэ үрдүктээх чугаһынан суох спортивнай зал балтараа сыл иһигэр баар буолбута. 100 сүөһү киирэр хотоно сыл иһигэр котельнайа, подсобката үлэҕэ киирбитэ. Билигин медпункт буолан турар дьиэ бастаан икки кылаас үөрэнэр оскуолата этэ. Кыдайбаҥҥа икки ыал олорор уопсайын көһөрөн туппуппут, үүт дьиэтин, эбэ үрдүгэр ыһыахтыыр сир оҥоһуута, кулууп иһин хаптаһынынан эпсиэйдээһин, сылгыһыттарга Өйөмҥө олорор 5м х 5м дьиэ тутуута. Бу үлэлэр барыта тыаттан маһын кэрдэн 50 км-дээх сиртэн таһан пилорамаҕа хайыттаран үлэ барбыта. Мас таһыытыгар, кэрдиитигэр бу сэттэ уолаттар сыраласпыттара. Трактористар Троев Михаил Иннокентьевич, Васильев Семен Гаврильевич, Бурнашев Иван Васильевич бу маһы киллэриигэ – таһыыга сыраласпыттара туохха да кэмнэммэт үлэ. 1000 бэрэбинэ, сорох тииттэртэн 15 – 16 миэтирэлээх буруустар тахсаллар этэ (зал өһүөлэрэ). Бу хаарыан тииттэри: үүммүт сирдэрэ үрүйэлэр, көлүйэлэр, сис тыалар, алаастар эрэ өйдүүллэрэ буолуо. Залбыт 1 чаас иһигэр күл – көмөр буолбута. Зал умайан эрэрин истэн баран иһэн аараттан көрөн баран уйадыйан тиийбэккэ төннүбүтүм. Хаарыан мастар, айылҕа киэргэлэ, дьон көлөһүнэ чаас иһигэр күл буолта. Бу барыта дьон халаатынаһыттан, эппиэтинэһэ суоҕуттан буолбут түбэлтэ. Урут эдэр сылдьан спортка да үлэҕэ да балыйаллара, баттыыллара да итинник уйадыйбыппын өйдөөбөппүн. Арай биирдэ убайым сиэнэ Александр Бурнашев бирииһигэр Бороҕоҥҥо буолбут күрэххэ биир уончалаах уол кыайбытын балыйан биллэр тустуук оҕотугар биэрбиттэрэ. Оҕо эрэйдээх хомойон матка ытыы олорорун ааһан иһэн “Кытаат тулуй!” диэн төбөтүттэн имэрийэн ааспытым. Эдэрбин санаан. Хомойон.Саха Республикатын бочуоттаах ветерана, Үлэ ветерана,
Россия үрүҥ көмүс призера, икки нэһилиэк бочуоттаах олохтооҕо
Литвинцев Моисей Николаевич
🔸🔸🔸🔸🔸
Мин Баатаҕай оскуолатын 1969 с. бүтэрэн Лөгөй оскуолатыгар үөрэнэ кэлбитим. Манна кэлэн үөрэххэ сылдьан төрдүө буолан хампаанньалаһан, киинэҕэ миэстэ уурар, отбойга (интернакка олорон) дылы күүлэйдээн, ону-маны кэпсэтэр этибит. Хомойуох иһин, олортон мин билигин соҕотох хаалан, бу биир табаарыһым туһунан 54 сыл ааспытын кэннэ, дьон көмөтүнэн булан-талан үйэтитии сылынан түбэһиннэрэн маннык сэмэй, хаарыан талаан арыллыбакка хаалбытын сурукка тистим.
Хомуйан суруйда Лугинова Зинаида Петровна.
🔹Анна Петровна төрдүс оҕото Владимир Ильич Заболоцкай буолар.
Күн бүгүнүгэр диэри ыллыы-туойа сылдьар, киэн тутта кэпсиир ырыаһыппыт
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1993), Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа(2010), Уус Алдан улууһун(1996), Лөгөй(2007), Байаҕантай (2018) нэһилиэктэрин Ытык олохтооҕо, Үлэ бэтэрээнэ.
Владимир 1953 сыллаахха Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Биллиилээх ырыа айааччы, мелодист, эстрада ырыаһыта, алгысчыт, Д.К.Сивцев – Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет государственнай тыйаатырын артыыһа, саха бастакы идэтийбит ырыаһыттарыттан биирдэстэрэ.
Москваҕа эстрада артыыстарын бэлэмниир мастарскыайы үөрэнэн бүтэрбитэ.Саха эстрадатын куонкурстарын лауреата, Магадаҥҥа (1971), Уфаҕа (1972), Москваҕа (2002) ыытыллыбыт «Саха литературатын, култууратын, искусствотын күннэрин» кыттыылааҕа.Кини 60-тан тахса ырыа ааптара, Ф.Софронов тылларыгар «Түүл» диэн бастакы ырыатын айбыта. Ырыаларын хомуурунньуга «Күөх сулус күлүмүн анныгар».
«Дьокуускай - 86»эстрада ырыаларын толорооччулар конкурстарын лауреата. Государственнай мунньах (Ил Түмэн)Бочуотунай грамотатынан,
Республикатааҕы тэрийэр комитет
«Победа» (2015)," Дьокуускай куорат баһылыгын бочуоттаах бэлиэнэн «СӨ култууратын уонна искусствотын үтүөлээх үлэһитэ»,(2013) , « Гражданскай килбиэн»(2018) наҕараадаламмыта.
Саха Республикатын норуоттарын VIII спортивнай оонньууларыгар ананан 2022 сыллаахха В.Бурнашева тылыгар, В.Заболоцкай мелодиятыгар айыллыбыт " "Үйэ саас эйиэхэ өрөгөй, Тойон Лөгөй" диэн ырыа Лөгөй нэһилиэгин өрөгөй ырыатынан бигэргэтиллибитэ.
Билигин Опера солиһа.
2007 с. Москваҕа улахан театрга Москваҕа "Борис Годунов" операҕа пристав паартыйатын толорбут. Ити сыл К.Станиславскай уонна В.Немирович-Данченко аатынан муусука театрыгар Ньургун Боотур опера Москваҕа турбута 50 сылыгар Уот Уһутаакыны толорбута.2008 с. "Улуу Кудаҥса5а" Чачыгыр Таас ойууну, "Александр Македонскайга" поэт-учуутал оруолларын толорон, "Көмүс маасканан" наҕараадаламмыттара.
Репертуарга нуучча классикатын сольнай партиялара: Варлам, Пристав -«Борис Годунов», Галицкий "кинээс Игорь", Малюта Скуратов - «Ыраахтааҕылаах кыыс», зарубежнайга Базилио- «Севернский циркль»,
«Дон Жуан в Голливуде», Монта- роно- «Риголетто», Альциндор- «Богема», Мандарин «Турандот», Оратор-«Волшебная флейта» киинэтэ; национальнайга:Ньургун, Уот Уһутаакы - «Ньургун Боотур», Баһыкка - «Лоокут уонна Ньургуһун», Чачыгыр таас, Учуутал - «Улуу Кудаҥса », Поэт - «Александр Македонскай», Манчаары- «Манчаары тойуга» (Манчаары ырыата), Айыы ойуун - «Аар тойон алгыһа» (Үрдүкү таҥара алгыһа) уо. д. а театр спектаклыгар искусство фестивалларыгар республика таһыгар сольнай партиялары толорбута.
"Операттан эстрадаҕа кэлбит
ырыаһыт олус элбэх, оттон эстрада
артыыһыттан опера артыыһа буолбут -
соҕотох түгэн".
Бу туһунан эстрадабыт аксакала
Юрий Платонов бэлиэтээн турардаах.
Владимир Ильич икки оҕолоох амарах аҕа, үс сиэнээх дьоллоох эһээ.
Анна Петровна кыра оҕото Кимчик буолар. Эдьиийэ Агафья Ильична кэпсииринэн,бу уол төрөөбүтүгэр бары үөрбүттэр, сэргэхсийбиттэр. Ол курдук олус маанылаан көрбүттэр.
Уол эмиэ бэйэлэрин удьуордаан ыллаан-туойан, үҥкүүлээн, сценкалаан тулалыыр дьону барыларын кэриэтэ бэйэлэрин тулатыгар түмэр дьоҕурдааҕа. Кини саамай эрэнэр, сөбүлүүр, дьииҥнээх табаарыһынан Петухов Киэһэнньиири ааттыыр эбит. Уонна кини туһугар бэйэтэ эмиэ сүрдээҕин ыалдьар, долгуйар эбит. Оскуолатааҕы сылларын туһунан бииргэ үөрэммит табаарыстара кини туһунан хаһан да өлбөөдүйбэт өйдөбүллэрэ.
Ким Ильич Заболоцкай 1959 сыллаахха ахсынньы ый 29 күнүгэр төрөөбүтэ, кини Анна Петровна Заболоцкая кыра уола. Лөгөй орто оскуолатын маҥнайгы кылааһын боруогун 1966 сыллаахха атыллаабыта, барыта 27 оҕо буолан үөрэнэ киирбиттэрэ. Бастакы учууталлара Парасковья Спиридоновна Гаврильева, Анна Иннокентьевна Сысолятина, Розалия Михайловна Федорова, Тамара Петровна Пермякова үөрэнээччилэригэр билии киэҥ аартыгын арыйбыттара.
Кимчик кыра эрдэҕиттэн сытыы-хотуу, чобуо, хара маҥнайгыттан активист, үчүгэй үөрэнээччи, ааҕара-билэрэ элбэх буолара. Уҥуоҕунан арыый кыра, онон стройга кэнники турааччы, ол эрээри кимтэн да хаалсыбакка, оҕо-оҕо курдук хаадьылаһан-дьээбэлэһэн, үгүстэртэн ордук сымса, кэпсээннээх-ипсээннээх, билбитин-көрбүтүн үллэстэр уол этэ. Бииргэ үөрэнэр оҕолорун кытта тэҥинэн октябренок, пионер, комсомол кэккэтигэр киирбитэ. Үрдүкү кылаастарга сылдьан спортивнай күрэхтэргэ - баскетбол, туризм көрүҥнэригэр, кылаас хамаандатыгар хайаан да киирэр буолара, ону таһынан нуучча тылыгар, математикаҕа ыытыллар олимпиадалар солбуллубат кыттыылааҕа этэ.
Ийэтэ Анна Петровна, убайа Владимир Ильич ыллыыр дьоҕурдара киниэхэ эмиэ уһулуччу баара. Аллараа кылаастартан саҕалаан оскуолаҕа, оройуон таһымыгар ыытыллар уус-уран самодеятельность көрүүлэригэр солист быһыытынан элбэхтик кыттара, оскуола хоругар ырыа таһаарааччы буолара. Ол саҕанааҕы кэмнэргэ ыытыллар патриотическай үлэ биир ньымата - агитбригадалары тэрийии буолара. Бу манна бастыҥ пионердар, комсомолецтар талыллан үлэ дьонугар ситиһиилэрин кэпсииллэрэ, ыллаан-туойан кыайыыларынан эҕэрдэлииллэрэ. Кимчик бу биригээдэ тутаах ырыаһыта буолара.
1973 сыллаахха Дьокуускайга YШ республикатааҕы пионердар слеттара ыытыллыбыта. Уус-Алдан делегациятыгар Лөгөйтөн 7 кылаас үөрэнээччитэ Ким Заболоцкай ырыаҕа уонна өссө хас да оҕо үҥкүүгэ талыллыбыттара. Ити курдук оройуон оскуолаларыттан дьоҕурдаах оҕолор киин сиргэ Бороҕоҥҥо мустан, бэлэмнэнэн, куоракка киирбиттэрэ. Ол көрүүгэ Кимчик, Лев Лещенко толорор “Товарищ” диэн олус биллибит, истибит эрэ дьон сөбүлүүр ырыатын, толорон республикаҕа бастаан турардаах.
Я с песней, как ветром наполню страну,
О том как товарищ пошел на войну...
Не северный ветер ударил в прибой,
В сухой подорожник, в траву зверобой, —
Прошел он и плакал другой стороной,
Когда мой товарищ прощался со мной.
Но песня взлетела, и голос окреп.
Мы старую дружбу ломаем, как хлеб!
Чтоб дружбу товарищ пронес по волнам,
Мы хлеба горбушку - и ту пополам!
Коль ветер лавиной, и песня лавиной,-
Тебе половина, и мне половина!
Чахчы даҕаны, бу ырыа тылларыгар суруллубутун курдук, Кимчик доҕотторугар, чугас дьонугар олус истиҥ сыһыаннаах этэ. Ханна да үөрэннэр-үлэлээтэр, кини кимиэхэ эрэ сүбэ-ама, кимиэхэ эрэ көмөлөһөн сүүрэр-көтөр буолара.
1976 сыллаахха Лөгөй орто оскуолатын икки онус кылааһын оҕолоро «Оскуола-производство-үрдүк үөрэх» диэн оройуон оскуолаларын бүтэрээччилэригэр ыҥырыы таһааран, баара-суоҕа 16-17 саастарыгар, тутуспутунан совхозка үлэлии тахсыбыттара. Ким, бииргэ үөрэммит оҕолоро үлэлии сылдьар, Даалы учаастагар кулууб сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлии тиийбитэ.
Даалы төһө да олорор дьонун ахсаана аҕыйах, кыра учаастак буоллар, саҥа үлэлиир киһиэхэ син биир эппитинэстээх этэ. Билиэн-көрүөн, үлэлиэн баҕалаах киһи онтон иҥнибэккэ, Кэптэнинэн, Бороҕонунан кэлэн-баран, булан-талан, кулууб үлэтин саҕалаабыта. Кулуупка киинэ көрдөрөр установка баар буолбута, кинимеханигынан бэйэлэрин бииргэ үөрэммит кыыстара Валя Галактионова үлэлээбитэ. Ыччаттар бэйэ-бэйэлэрин өйөһөн, олохтоохтору кытта сыһыаны таба тутан, Даалыга бэрт сэргэхсийиини киллэрбиттэрэ. Хас биирдии ыытыллар тэрээһин эдэркээн оҕолор көхтөрүнэн сүрдээх умнуллубаттык ааһара, хайаан да кэнсиэрдээх, ырыалаах-үҥкүүлээх, араас күрэхтээх буолара. Ким бэйэтэ сыанаттан түспэт ырыаһыт, кэпсээнньит уонна тэрийэр дьоҕурдаах буолан бу үлэтин кыайа туппута. Сотору кулууп сабыллан, үөрэммит оскуолатыгар Кэптэнигэ үлэлии тиийбитэ.
Ол саҕана саҥа тахсыбыт эстрада ырыаһыта, Ким убайа Владимир Заболоцкай, дойдутугар кэлэн кэнсиэртиир буолара. Быраата убайын ырыаларын чугас доҕорунаан Толя Мигалкинныын иккиэн тылларын, матыыбын номнуо билбит буолаллара, холобур, «Мин ийэм таптаабыт хатыҥа», «Һээдьэ», «Сулустар»... Түгэн түбэстэр эрэ ыллаан иһитиннэрэр буолара.
Ким Ильич 1979-80 сылларга Советскай Армия кэккэтигэр сулууспалаабыта. Кини Забайкальскай байыаннай уокурукка икки сыл устата чиэстээхтик, эриэ-дэхси, штабка суруксут эбээһинэһин толорбута. Дойдутугар эргиллэн кэлэн үөрэммит оскуолатыгар салгыы үлэлээбитэ, кэлин сылларга директоры хаһаайыстыба өттүгэр солбуйааччынан. Бу сыллар тухары ыллыырын тохтоппокко Кэптэни олохтоохторун иннигэр кулууп сыанатыгар тахсан элбэхтэ ыллаан доллоһуппута, оскуола коллективын эр дьонун ансаамбылын биир мааны куоластааҕа этэ. Кини нэһилиэк иһинэн ыытыллар араас тэрээһиннэртэн туора турбакка кыттара.
Ким кэлин сылларга бииргэ үөрэммит доҕотторугар анаан, ис-иһиттэн туойан туран, талааннаах мелодист Валерий Власьевич Ноев суруйбут «Быраһаай, күөх сайын барахсан» диэн ырыатын ыллыыра. Бу ырыа кинини билигин баарын курдук мэлдьи санатар, кини чуор, үрдүк, кимиэхэ да майгыннаабат куолаһа иһиллэн ааһарга дылы...
02.01.2024с.
🔸🔸🔸🔸🔸
Мин 1984 сыллаахха күһүн Лөгөй орто оскуолатыгар химия учуталынан анаммытым. Оччолорго оскуола директорынан Бурнашев Алексей Петрович, үөрэх чааһыгар сэбиэдиссэйинэн Прядезников Федор Дмитриевич, иитэр улэ5э директоры солбуйааччынан Нафанаилова Саргылана Егоровна, пионерскай тэрилтэ салайааччытынан Стрекаловская Марианна Иннокентьевна улэлии сылдьаллара.
Кэлээппин кытта 10 «а» кылааһы туттаран кэбиспиттэрэ. Биллэн турар, улахан о5олору салайан илдьэ сылдьар уустуктардаах, ол гынан баран олус интэриэһинэй этэ. Үлэ5э төбөм оройунан түспүтүм. Инньэ гынан Саца дьыл тигинээн тиийэн кэлбитин билбэккэ да хаалбытым. О5олорум наһаа көмөлөһөллөрө, ыйы быһа представлениеларын туруоран айманаллара, ол быыһыгар үөрэхпит, арааһынай мунньахтар, чиэппэр түмүгүн таһаарыы – бииртэн биир улэ тиһигин быспакка кэлэн иһэрэ. Оччолорго сыл бутэһик күнүгэр дылы үлэ, дежурство буолан Саҥа дьылы Кэптэнигэ ылар буолбутум. Уопсай дьиҕэ Прядезникова Екатерина Дмитриевналыын олорбутум. Кини нуучча тылын учууталларын курсугар үөрэнэ барбыта, мин оһох оттооччунан, дьиэ көрөөччүнэн хаалбытым. Наһаа тымныы күннэр турбуттарын өйдүүбүн. Киэһээтин тэһийбэккэ кулуупка барар этим. Оччолорго кулууп иһэ толору киһи буолара. Бэйэм саастыы кыргыттары кытта уцкуулуур этим. Арай ол сырыттахпына оскуолабыт завхоһа Заболоцкай Кимчик вальска ыҥырбыта. Ол күнтэн ыла билсэн, наһаа түргэнник өйдөһөн, саас кулун тутар 7 кунугэр ыал буолбуппут.
Кини 8-9 кылаастарга Муру орто оскуолатыгар үөрэммит этэ, онон мин син көрөн билэр этим. Оскуоланы Лөгөйгө бүтэрбитэ. Кэргэн тахсан баран одноклассницаларбар кэпсээбиппэр бары наһаа соһуйбуттара. «Хайаа, ынырык биллэр уолга тахсыбыккын дии. Биьиги кэммитигэр оскуолабыт звездата этэ» - диэбиттэригэр соһуйа истибитим. Кимчик бэйэтэ да билбэппин дьиибэргиир этэ. Мин дьиэм ыраах буолан оскуола биэчэрдэригэр биирдэ эмит сылдьарым. Кини ыллыырын биирдэ да истибэтэх киһи буолан биэрбитим. Оскуолатааҕы дьүөгэлэрим кэпсииллэринэн, биир да мероприятие Кимчик ырыата суох барбат үһү, кыыс бөҕө интэриэһиргээбит, таптаабыт уола эбит. 1972 сыллаахха Саха АССР 50 сыллаах юбилейыгар анаммыт оройуоҥҥа үөрэнээччилэр художественнай самодеятельностарын Лауреата аатын ылбыт. Ол кэмтэн ыла араас таһымнаах күрэхтэр, көрүүлэр лауреаттара, сценаттан түспэт ырыаһыт буолбута. Оскуоланы бүтэрэр сылыгар «По местам боевой и трудовой Славы» диэн тематикалаах путевканан наҕараадаланан Волгоград куоракка бара сылдьыбыта. Олус элбэ5и билэн-көрөн кэлбитин киэн туттан, астынан туран кэпсиирэ.
Кимчик, кырдьык, наһаа учугэйдик ыллыыра, гитара5а оонньуура. Сорох дьон убайынаа5ар үчүгэйдик ыллыыр дииллэр этэ. Оскуола, нэһилиэк араас мероприятиеларыгар активнайдык кыттара.
Оскуола ырыаһыт эр дьоно квартет туруоран хаста да республиканскай конкурстарга кыттыбыттара, ырыаларын радио5а уһулбуттара. Сценкаларга, пьеса5а наһаа итэ5этиилээхтик оонньуур этэ. Саамай өйдүүрүм – табаарыһа Киэьээнньиир дьонугар бара сылдьыбыппыт. Онно кини гитара5а оонньуу-оонньуу ыллаабыта уонна магнитофоҥҥа уһуллубута. Сып-сылаас үүттээх чэй иһэ-иһэ табаарыһын дьонун кытта кэпсэппиппит, наһаа үөрэн-көтөн, алгыс-махтал бөҕө ылан дьиэбитигэр барбыппыт.
1986 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр кыыс о5оломмуппут. Ийэтин аатынан Аннушка диэн ааттаабыппыт. Кимчик наһаа о5омсох этэ. Үлэтиттэн кэллэ да оҕотун үрдүгэр түһэрэ. Ханна да бардын-кэллин – наар көтөҕө сылдьара. 2 ыйдаах о5отун көтөхпүтүнэн биирдэ үлэтигэр баран турардаах. Киэһээлик «Наар аҥаар илиибинэн үлэлээтим, о5ом олох ытаабата» диэбитэ. Хас киэһээ аайы о5ону бэйэтэ көрөр этэ. Салгыҥҥа өрүтэ быра5а-быра5а наар «О5ом ааппын ааттатыа» диирэ. «Дьон то5о сэриигэ баралларын дьэ өйдөөтүм – маннык дьону көмүскээн буолла5а дии» диирэ элбэхтик. Кыыһын ырыаһыт оҥоруон ба5арбат этэ. «Ырыаһыт оло5о ыарахан. Ийэм наар инньэ диир. Итэ5эйэбин» - диирэ. Ол да иһин, бэйэтэ артыыс буолуон ба5арбатах.
Дьиэ үлэтигэр наһаа бугуру этэ. Илии-атах буолан барытыгар көмөлөһөн иһэрэ. Туспа дьиэлэнэн ыал буолбуппутугар хаһан да уһамматах киһи биир истиэнэни толору ылар полкалары оҥорбута. Онтун готовай мебельга майгыннатан морилканан соппута уонна лаахтаан кэбиспитэ. Наьаа учугэй көстүүлээ5э. Оччолорго мебель ма5аьыыҥҥа биирдэ эмит атыыланарыгар киһи мээнэ тиксибэт этэ. Ол иһин суоппардары кытта кэпсэтэн Большой Неверга барса сылдьыбыта. Ол баран икки кириэьилэ уонна трельяж сиэркилэ а5албыта. Киэьээ аайы кириэьилэбитигэр олорон телевизорга кэлэр араас программаны барытын керер этибит, ону-маны барытын ырытан олус сэргэхтик олорбуппут. Кэлин икки квартиралаах уопсайга көспүппүт кэннэ бэйэтэ кладовка уонна о5обутугар песочница туппута.
Сааскы куска сылдьарын наһаа сөбүлүүр этэ. Эрдэттэн бэлэмнэнии бөҕө буолара. Мин эбиьээт өйүө астаан ыытарым. Табаарыстара Петухов Киэьээнньиир, Дегтярев Рома, Лыткин Коля буолааччылар. Ромалыын традициялаах этэ – сайын аайы Хампа5а баран хапта5астаан кэлээччилэр. Кэлин убайа Ганя фонда биэрэн Юпитер мотоцикл атыыласпыппыт. Арааһа, биһиги са5а дьоллоох дьон оччолорго суох буолуохтара. Саҥа мотоциклынан иккиэн отоннуу барааччыбыт. Ардыгар Боро5оццо көтүтэн тиийээччибит. Ол күһүн мотоциклынан куоракка барбыппыт, о5обутун кыбына сылдьабыт. Биэрэккэ тиийэн баран бэркиһээн, мотоциклбытын Суоттуга ыалга хаалларбыппыт.
Кини историк буолуон ба5арара. Наьаа кругозордаах этэ. Кинигэни аа5арын сөбүлүүр этэ. 1989 сайын үөрэххэ туттарсыахтаа5а. Эрдэттэн история кинигэлэрин мунньан бэлэмнэнэн испитэ. Быыһыгар уруһуйунан дьарыктанара. Иконалары уруһуйдаабыта, ис иһиттэн ылларан туран. Ити са5ана таҥараны ким да итэ5эйбэт этэ. Ол иһин наьаа дьиибэргии көрөр этим. Аны наар омук сиригэр тахсыан санаталыыра. Качественнай табаар а5алан атыылыан ба5арара. Наар коттедж дьиэлэниэхпит диир этэ, ыалдьыттар кэллэхтэринэ коллекционнай винонан күндүлүөм диэн онньуу-күлүү курдук кэпсиирэ. Мин ону олох фантастика курдук саныыр этим. Кэлин өйдөөтөхпүнэ, барытын да оҥоруон сөп эбит… Ол курдук сытыы-хотуу, булугас-талыгас, аныгылыы өйдөөх-санаалаах киһи этэ…
Дьиэ кэргэнигэр олус бэриниилээ5э. Ийэтин күүскэ таптыыра, эрэйдээх ыарахан оло5у олорон кэллэ диэн олус аһынара. Эдьиийин Агаша уолаттарын кытта бодьуустаһарын сөбүлүүр этэ. Куруутун дьиэтигэр ыҥырара, хайаан да тото-хана аһатан, ардыгар хоннорон ыытара. Куска кэрийэ барарыгар бэйэтин кытта илдьэ барааччы. Убайын Владимир Заболоцкайы ытыктыыр а5ай этэ. Юрий Платоновтыын гастроллуу кэллэхтэринэ хайаан да ыалдьыттатара. Кинилэр тустарынан, киэн туттан туран, араас мүччүргэннээх сырыыларын элбэхтэ кэпсиирэ. Убайыгар Ганя5а көмөлөһө сатыыра, биир кыһын Ганя о5отун Анжеликаны бэйэбитигэр олордон кыстаппыппыт.
Дьэ уонна саамай күндү дьоно – одноклассниктара буолаллара. Кылааһынан түмсүүлэргэ тэрийээччилэрэ, мунньааччылара кини буолара. Хаьан да кылааһынан баралларыгар миигин илдьэ сылдьыбат этэ. «Одноклассники – это святое дело, эн бардаххына уже мэһэй буола5ын» диэччи. Арай биирдэ биһиги дьиэбитигэр мустубуттара, онно сылдьыбытым. Наһаа бэһиэлэй, түмсүүлээх кылаас диэн өйдөбүл онтон хаалбыт эбит.
Ити курдук кып-кылгас олохпут элбэх ча5ылхай түгэннэрдээх этэ…
Ахтыыны суруйда Кимчик кэргэнэ Фекла Степановна Колодезникова. 02.01.2025
Дьэ бу буолар УДЬУОР УТУМА диэн, көмүс куоластаах Анна Петровна биэс оҕото кинини удьуордаан, тупсаҕай сэһэнньиттэр, ырыа-тойук алыбыгар ылларан ырыаһыттар, элбэҕи билэ-көрө сатыыр дьоҕурдаахтар. Өссө да сиэннэртэн, хос сиэннэртэн бары да элбэҕи кэтэһэбит, эрэнэбит.
ЫРЫА КУТТААХ ЫАЛЛАР ▪
Лөгөй нэһилиэгэр
уус-уран самодеятельность
сайдыытыгар суолу-ииһи
хаалларбыт үтүө дьоннор элбэхтэр. Олортон биирдэстэрэ
KӨМҮС куоластаах ырыаһыт
Анна Петровна Заболоцкая (1920-2003 сс.)
буолар.
Кини 1954 сыллаахха Кэптэнигэ кэлиэҕиттэн уус-
уран самодеятельность сайдыытыгар элбэх кылаатын
киллэрсибитэ. Оҕолору, эдэр көлүөнэни ырыаҕа уһуйбута.
Элбэх
концертары, мероприятиелары тэрийсэн ыытыһара.
Анна Петровна Лөгөй нэһилиэгин күөрэгэйэ , уус-
уран самодеятельность биир тарбахха баттанар чаҕылхай ырыаһыта этэ. Кини Саха АССР Верховнай Советын Бочуотунай
профсоюзтар
грамотатынан,
Бүтүн
комитеттарын
Союзтааҕы
махтал суруктарынан,
"Сэрии кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн
наҕараадаламмыта.
Анна
Заболоцкая чаҕылхай
талаана өлбөт-сүппэт үйэлээх.
🔸🔸🔸
Анна Петровна
Заболоцкая 1920 сыллаахха Тиит-
Арыыттан
балтараа көстөөх Үөһэ Үрэх диэн сиргэ
төрөөбүтэ. Аҕата Салаа Бүөтүр элбэх саҥалаах ,күлбүт-
үөрбүт, түргэн туттуулаах киһи
эбитэ үһү . Ийэтэ
Алаадыылаах Алааппыйа сытыары сымнаҕас , уһун-киэн
өйдөөх-санаалаах дьахтар эбит.
Аана 5 саастааҕар аҕата өлөн хаалар, инньэ гынан
абаҕатын аахха биир сыл олороллор. Былыр тулаайах
оҕону адьас мөхпөт - атаҕастаабат эбиттэр. Суоппуйа диэн
дьахтар кинилэргэ Аана кэллэҕинэ хайаан да алаадьы,
саламаат хааһы аһатан-сиэтэн ыытара yhy.
Абаҕатын аахха биир сыл олорон баран бурдуктаах, баай-тот сиргэ олорор таайдарыгар
II Лөгөйгө
Оппулуоһатарга, чуолаан Элэс Лэгэнтэй Мигалкиннаахха
көһөн кэлэн олороллор. Таайдара кинилэри наһаа үөрэ
көрсөллөр. Наһаа эйэлээхтик, бииргэ үлэлээн-хамсаан,
дэлэйдик аһаан-сиэн
олорбуттар. Онтон Аана ийэтэ
Алааппыйа I Лөгөйгө Ылдьаа Мигалкин диэн 2 оҕолоох
огдообо
киһиэхэ эргэ тахсар. Аана улахан убайын
Василий
Ильич
Мигалкины батыһан
Чурапчынан,
Дьокуускайынан сылдьан оскуоланы үөрэнэн бүтэрэр.
🔸🔸🔸
Анна Петровна оскуоланы бүтэрэн баран дойдутугар
тахсан
үлэ үөһүгэр түһэр. Биэс колхозка кыһыл
муннуктары тэрийэр, ааҕар балаҕаны аһар. Комсомол
кэккэтигэр киирэр, элбэх эдэр
ыччаты комсомолга
киллэрэр.
1938 сылаахха олохтоох Совет депутата
буолар. Оччотооҕу быыбар диэн алдьархайдаах үлэ.
Сыыһа туттубут, саҥарбыт киһи суукка барыах курдук.
Агитаторынан үлэлии сылдьан Бороҕоҥҥо сатыы күҥҥэ
иккитэ киирэн тахсара үһү.
1940 сыллаахха Саха театрыгар талааннаах оҕолору
хомуйуу буолбутугар комсомол комитета путевка биэрэн, артыыс
буолар баҕалаас кыыс Дьокуускай куоракка киирэр.
🔸🔸🔸
Анна Петровна ырыаны оҕо эрдэҕиттэн сөбүлээн,
таптаан истэрэ үһү. Ол курдук Өлөксөй диэн аймаҕа
кини 3 түүннээх кун туойарыгар көтөхтөрөн олорон
истэрэ. Өлөксөй ырыатын дьон сөҕөн:
"Барахсан дьэ
ыллаата ээ, хобордоох кытта ыллаан лынкынаата",
дииллэрэ. Өссө Ылдьаа Саабылыскай диэн элбэх оҕолоох
киһи наар ыллаан, тойук
туойан оҕолорун улаатыннарбыта. Ыллаабытын манньатын дьон ас-таҥас
биэрэр буолаллара.
Куоракка үөрэнэ сырыттаҕына 1933-34 сыллардаахха
Саха театрыгар П.А. Ойуунускай "Кыһыл Ойуунугар" 4
кылааска үөрэнэр
8 кывһы от-мас иччитэ буолан, үҥкүүлүү-үҥкүүлүү ыллыыр
оруолга талбыттарыгар
Аана
остуоруйаны,
олонхону
интэриэһиргиир буолан, кулиса кэннигэр туран "Кыһыл
Ойуун" тылын барытын нойосуус үөрэппит.Оҕолор наһаа
сөҕөллөрө үһү .
Кыһыл Ойууҥҥа Михаил Жирков ойуун буолан
сойуодуйан турара, Пантелеймон Васильев Оруос баай буолан чолбоодуйан турара туох да наһаа үчүгэйэ бэрдэ.
Туйаарыма-Куо
Ксения Туралысова саха дьахтарын
толуута, далбара. Үчүгэй мөссүөннээх,
ыраас хааннаах,
тупсуон иһин
бэрбээкэйигэр тиийэ
уһун , куп-кугас
баттахтаах, ону тарыыллар. Зал иһэ Туральсова кэрэ
көстүүтүттэн долгуйан, сөҕөн:
"Туох ааттаах үчүгэйэй,
тоҕо баҕас кэрэтэй" , - диэн саҥа аллайаллара. От-мас иччилэрин Максимова Ира, Унаархай Паша, Горохова, Дьячковская, Афонская, Слепцова, Пестрякова уонна
Заболоцкая Аана оонньоон көрдөрбүттэр.
🔸🔸🔸
Сэрии кэмигэр Анна Петровна бэйэтэ кэпсииринэн,
таптал туһунан ыллыырын олуона курдук саныыра. Ол
иһин үксүн патриотическай ырыалары ыллыыра. Ол
курдук
"Сардана",
"Үөрүүнэн көрсүһүөх",
"Өргөскүн
сытыылаа",
"Күөрэгэй"
диэн ырыаларын ыллаатаҕына зал
олох ньиргийэн олорор буолара, "бис"
бөҕөтүн ылара.
1947 сыллаахха
"Дьулуруйар Ньургун Боотур"
100
төгүлүн туруоруута буолбутугар,
Айыы Умсуур удаҕан ариятын
конкурстарга кыайан
ыллаабыта.
Ньургун
Боотуру Михаил Жирков толорбута.Үчүгэй уҥуохтаах-
иҥиэхтээх киһи этэ. Абааһы уолун
Виктор Саввин
толорбута. Саввин бэйэтэ кыра уҥуохтаах, симик саҥалаах
киһи этэ.
Аана 1 категориялаах
солистка
буолан
правительственнай концертарга ыллыыр буолбута. Ол эрээри 1954 сыллаахха аҕата ыалдьан дойдутугар төннөн
КЭЛЭН
библиотекаҕа, кулуупка үлэлээбитэ.
Элбэх
спектакллары туруорсубута.
Театрга үлэлээбит буолан
декорация араас албастарын, грим хайдах туттулларын билэрэ.
Олохтоох нэһилиэнньэ артыыстара бэрт көхтөөхтүк кыттан «Күкүр уус», «Лоокут уонна Ньургуһун», «Ньургун Боотур» драмалары көрдөрбүттэрэ. Манна Аана Айыы Умсуур удаҕаны, Акулина Афанасьевна Бурнашева Туйаарыманы, Мария Андреевна Мигалкина абааһы кыыһын, Бүөтүр Оҕотоойоп Ньургун Боотуру толорбуттарын туһунан оҕолоро кэпсииллэр. Маны таһынан кулууп үлэтигэр Уйбаан, Көстөкүүн Бэрииһэптэр, Баһылай Гоголев (Көтөр уола Бааска) олус үчүгэй артыыстар буолан куруутун көмөлөһөллөрө. Бу ахтыылартан биһиги үгүспүт да билбэтин биллибит. Биир дьиэ кэргэнтэн үс киһи Ньургун Боотур операҕа кыттан сүрүн оруоллары толорбуттарын. Ол курдук, Анна Петровна 1947с. Ньургун Боотур 100 төгүлүн туруутугар Айыы Умсуур Удаҕаны, аҕалара Илья Петрович Перевалов Ньургун Боотуру, туйахтарын хатарар уоллара Владимир Ильич Заболоцкай Уот Уһутаакы оруолларын ыллаабыттар, толорбуттар.
Удьуор утум салҕанар, салгыы Анна Петровна ырыа куттаах оҕолорун туһунан матырыйаал тахсыаҕа.
https://youtu.be/Mck7v0Ftag8?si=OnhudaMXJvgMkJBM
Анна Петровна биэс оҕону төрөтөн, атахтарыгар туруорбут ийэ буолар.
Кэргэнэ Илья Петрович Перевалов 1920 с. бэс ыйын 1 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Тыыллыматыгар күн сирин көрбүт.
19 саастааҕар Нам оройуонун Культура дьиэтин салайааччытынан үлэлии сылдьан 1942 с. Аҕа дойду сэриитигэр ыҥырыллан барбыт.Танкист этэ уонна танкаҕа умайан эчэйиини ылан 1946 с. Демобилизацияламмыта. «Сталинграды босхолоооһун иһин», фашистскай Германия «Японияны кыайыы иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Илья Петрович 1946 сылтан Дьокуускайдааҕы радиокомитет хоругар солиһынан онтон кэлин хоругар көһөн ыллаабыта. Бу кэмҥэ 1949 с. радиокомитет туруорбут «Евгений Онегин» опера сүрүн партиятын Евгений Онегин оруолун бастакы толорооччу буолар. 1951-1954сс.Урааллааҕы М.П.Мусорскай аатынан государственнай консерватория вокальнай отделение толору 3 курсун бүтэрэр. Үөрэнэр кэмигэр Свердловскайдааҕы Радиоинформация хоругар ыллыыра. 1954 с. олунньу ыйыттан Свердловскайдааҕы химлесхоз Бишимбаевскай учаастагар 1957 с. ыам ыйыттан Тюмень уобалаһыгар рабочайдыыр. Оператордар курстарын бүтэрэн Гольминкаҕа старшай оператор буолар.
Онтон бу сыл күһүнүгэр театр директорын телеграмматынан Саха Республиката Москватааҕы декадаҕа барарга бэлэмҥэ ыҥырыллар. Уонна 1957 сыл сэтинньи 14 күнүттэн 1960с. Дьокуускайдааҕы Государственнай Музыкальнай драматическай театрыгар опера солиһынан үлэлиир.
Кылгас кэм иһигэр бэлэмнэнэн бэрт ситиһиилээхтик «Ньургун Боотур» опера Ньургун Боотур партиятын юбилейдаах декадаҕа Дьокуускайга, саха литературатын уонна искусствотын киэһэлэригэр Москва куорат К.Станиславскай уонна В.Немирович-Данченко аатынан музыкальнай театрга толорор. 1957с. Саха АССР Верховнай Советын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаланар.
Ньургун Боотур, «Лоокут уонна Ньургуһун» Мардааһай партиятын бастакы толорооччута буолар. Иван Сусанин, Князь Игорь о.д.а партиялары толорбута. «Эй, ухнем!», «Вдаль по Питерской» о.д.а нуучча народнай ырыаларын, сахалыы «Сааскыга», «Бырастыы, эн, Кавказ», «Өлүөнэ эбэккэм» ырыалары репертуарыгар киллэрэн ыллыыра.
1960-1964сс. Дьокуускайдааҕы №1 педучилищеҕа сольнай толорууга преподавателинэн үлэлээбитэ. 1964-1973сс. араас үлэлэргэ Намҥа, Хаандыгаҕа үлэлээбитэ.
Ол курдук Анна Петровна, Илья Петрович курдук талааннаах дьон оҕолоро төрөппүттэрин утумнаан ырыаһыт, сценкаһыт бэртэрэ .
Бүгүн эһиэхэ кинилэр тустарынан билиһиннэриэхпит.
Улахан уол Гаврил.
Гаврил колхоз,совхоз үлэһитэ, кэлин лесопууну кытта дуогабардаһан үлэлээбитэ. Билэр дьон Гаврилы киэҥ кругозордаах, уус тыллаах киһинэн сыаналыыллар. Сурунаалы, кинигэни элбэхтик ааҕар уонна сүрдээх үчүгэйдик киһи истэ олоруох курдук кэпсиир дьоҕурдааҕын бэлиэтииллэр. Өссө армияҕа бииргэ сулууспалаабыт дьоно: «Кини ыллыыр үчүгэй куоластаах» диэн кэпсииллэрэ эбит.Балта Агафья Ильична убайын туһунан бэрт элбэҕи сэһэргиир: « Кыра эрдэхпитинэ биһигини батыһыннара сылдьан саалыыра, сир астыыра ол былаһын тухары наар тугу билбитин, аахпытын туһунан кэпсиирэ, элбэххэ үөрэтэрэ.Бу барыта ийэбит такайыыта, кыраларгын көрө сырыт диэн буолара. Убайым барахсан майгытынан сүрдээх сымнаҕас уонна үлэһит да этэ.
Биһиги дьиэттэн дьиэҕэ көһө сылдьан олорбуппут, биир сыл икки оһохтоох балыыһа дьиэтигэр олорбуппут. Оччолого убайым кыра да эбит уонна икки оһох маһын бэлэмнээн хачыгырайара. Өссө сайылыкка Никифорова Александра Саввична 100 сибиинньэни иитэр этэ, онно Никифоров Романныын күнү быһа холбуур үүт таһаллара, аһаталлара.
Убайбар кыра оҕолор сысталлара, таптыыллара. Ийэм өрүү хайгыыр этэ, улахан оҕото, тутаах киһитэ буоллаҕа...
Армияҕа сулууспалыы сылдьан, аварияҕа түбэһэн улахан охсууну ылбыт этэ. Кыайан саҥарбат буолбутун, бэйэтэ этэринэн «Чудо быраас» абыраабыт. Биир саастаах тетяны аҕалан көрдөрбүттэр, кини тутан да көрбөтөх, боруоста хараҕынан уһуннук көрөн баран, тоноҕоһун өлөрбүт диэбит.Ол кэннэ эмтэнэн саҥарар буолбут. Ол иһин «Чудо быраас» диэн ааттаннаҕа».
Ганя оҕо эрдэҕиттэн кинигэни кытта ыкса доҕордуу этэ, ол курдук олохтоох бибилэтиэкэ кинигэтин үксүн да аахпыта буолуо диэн ыаллара ахталлара. Өйдүүр дьоҕура, ону сатаан кэпсиирэ, элбэх киһини сөхтөрөрө. Бөһүөлэкпит уруккутун, хас биирдии уһаайбатыгар тиийэ билэрэ үһү. Билигин санаатахха суруйан да ылбыта буоллар, төһөлөөх үчүгэй буолуоҕа хааллаҕа. Хас биирдии киһи туспа таабырын буоллаҕа. Төһөлөөх талааннар арыллыбакка хаалбыттара буоллар? Киһи кыайан таайбат. Гаврилы киһи барыта элбэх оҕолоох ийэ, улахан оҕото буоларынан үлэһитин туһунан билэн эрдэхтэрэ. Онтон дьоҕурун, билиитин-көрүүтүн, талаанын илдьэ бараахтаатаҕа.
Анна Петровна иккис оҕото, соҕотох кыыһа Агафья Ильична Перевалова буолар.
Кини 4, 5 сааһыгар диэри куоракка олорбуттар. Оскуолаҕа 1957с. киирбит. Оҕолортон олох хаалсыбакка октябренок, пионер, комсомол - активист бөҕө буолан улааппыт. Оскуола кэнниттэн Саха государственнай университетыгар нуучча тылын факультетыгар үөрэнэ сылдьан «учутал буолбат эбиппин» диэн дойдутугар тахсан араас үлэлэргэ, ол курдук, пионервожатайынан, детсакка баспытааталынан, кэлин Лөгөй оскуолатын интернатыгар 58 саааһыгар диэри үлэлээбитэ. 2 уол, 1 кыыс оҕолоох, 7 сиэннээх. Нэһилиэккэ да, улууска да ыытыллар араас художественнай самодеятельность көрүүлэрин биир активнай кыттыылааҕа. Сүрдээх мааны лыҥкынас куоластаах эрээри, ырыанан дьарыктамматаҕа. Элбэҕи ааҕар, кэпсээннээх, эмиэ уус-уран тыл маастара диэтэхпитинэ сыыспаппыт буолуо. Улахан уола Петр мас тардыһыытын ааттаах комментатора, оҕолору дьарыктыыр.
Агафья Ильична 3-4 сыл кэриҥэ кырдьаҕастар «Аал уот» түмсүүтүн салайбыта. Бу кэмҥэ кинилэр саҥа сүүрээннэри киллэрэн, бэрт сэргэхтик үлэлээбиттэрэ. Мария Николаевна Андросова салайааччылаах «Дьүөгэ» иистэнньэҥнэр бөлөхтөрө ат тэрилин ылсан оҥороннор араас быыстапкаларга ситиһиилээхтик кыттыбыттара. Кулууп дириэктэрин Гоголев Максим Петровиһы кытта сүбэлэһэн кырдьаҕастарга ырыа, үҥкүү ансаамбыла тэриллибитэ. Бу кэмнэргэ Уһун-Күөл, Өнөр, Тулуна кырдьаҕастарын түмсүүтүн кытта сүбэлэһэн самаан сайыны бииргэ көрсөн ыһыах тэрийбиттэрэ.
Агафья Ильичнаттан бу уус-ураннык кэпсииргэ-саҥарарга эһиэхэ хантан бэриллибитэй диэн ыйыттахха «Бу барыта ийэбититтэн, төрдүбүтүгэр олоҥхоһут киһи баара диэн кэпсиирэ» -диир. Киниэлбэх сиэннэрдээхпит, ийэбитин, аҕабытын өр сылларга ааттатыахтара диэн эрэллээх. Биһиги эмиэ, ону сэмээр кэтэһэбит.
Анна Петровна үһүс оҕото Сергеев Александр Гаврильевич буолар.
Кинини кыра эрдэҕинэ Тулунаҕа олорор оҕото суох Сергеевтэр диэн ыалга иитиэх биэрбиттэр. Онон Саша Тулуна оскуолатыгар үөрэнэр.Ону бүтэрэн баран, Лөгөй орто оскуолатыгар дьонугар кэлэн олорон оскуоланы 1970с. бүтэрэр. Бу Сергеевтэр кэлин уоллаах кыыс оҕолоноллор, онон Сашаны оҕо тардыылаах диэн төрөппүт оҕолоруттан итэҕэс туппакка ииппиттэрэ. Биир кэмҥэ Анна Петровна уолун ыла диэн ааттаан баран баран,эппэккэ кэлбит түгэннээҕэ диэн этэллэр.
Саша оҕо сылдьан улаханнык ыалдьа сылдьыбыт.Бу ыарыыта кини инники дьылҕатыгар улахан охсууну биэрбитэ быһылааҕа диэн сабаҕалыыллар. Тулуна оскуолатын бүтэрэн Кэптэнигэ Лөгөй орто оскуолатыгар үөрэнэ кэлэр. Кини сүрдээх соҥ куоластаах этэ,бу санаатахха аҕатыҥы куоластаах эбит.Бииргэ үөрэммит оҕолоро киһибит оскуола хайа муннугар сылдьарын саҥатыттан эбэтэр күлэриттэн билэрбит диэн этэллэр. Ийэлэригэр күүлэйдии кэлбит, театрга бииргэ үлэлээбит дьүөгэтэ Дария Барашкова диэн ырыаһыт артыыска истэн, соһуйан, үөрэн, хайҕаан барбыттаах. «Дьэ,бу дьииҥнээх Первалов куолаһа!» диэн сыанабыл биэрбит.
Ол гынан баран ыллаабыт ырыатын истибит киһи ахсааннах быһылаах. Кылааһынньыга Нюра Дегтярева-Троева түөлбэ начаальныга буола сылдьан хаайан-хаайан ыллатан турардаахпын диэн кэпсиир.
🔸🔸🔸🔸🔸
Мин Зина Лугинова үһүс кылааска үөрэнэ сылдьан Баатаҕайтан муурдааҕым ыалдьан Бороҕоҥҥо киирэн эпэрээссийэлэммитим. Оччолорго балыыһа арҕаа хара баҕайы дьиэҕэ этэ. Эпэрээссийэ кэнниттэн миигин миэстэ суоҕунан эбитэ ду, оҕо диэбиттэрэ эбитэ ду эр дьон палататыгар киллэрэн олохтообуттара. Онно арааһа , 4 эр киһи баар курдук өйдүүбүн, онтон биирдэрэ 6с ду 7с ду кылааска үөрэнэр Тулуна уола баара. Хас да хонон баран быраас хирург Николай Окоемов диэн быһылаах этэ, хаһыа да буолан палатаҕа киирэн баран, били уолга (ол Саша Сергеев этэ) тиийэн «Дьэ, Саша, бүгүн тахсаҕын, ол эрэн хайаан да биир ырыаны ыллаатаххына таһаарабыт. Аҕаҥ курдук (Ким эрэ дииллэр, олох да истибэтэх араспаанньабын этэллэр) ырыаһыт буолуон, артыыс уолаҕын» иҥин диэх курдук кэпсэтэ-кэпсэтэ күлсэллэр. Үнтү хаайан «Комсомолга» диэн ырыаны (бары сир үрдүнэн...) диэн оҕобут ыллаата. Онон ,онтон мин, Саша ырыатын истэн турабын.
🔸🔸🔸🔸🔸
Өссө биир кылгас ахтыыны Мариса Евсеевна Васильева Тулуна олохтооҕо суруйар: «Дьокуускайга үөрэнэ ду, үлэлии ду сылдьан 1973с. быһылааҕа, биһиги Саккырыырга олордохпутуна гастролга кэлэ сылдьан күүлэйдээн, хонон ааспыта. Киэһэ мааны бэйэлээх ,үчүгэй баас куолаһынан ырыа бөҕөнү ыллаан ахтылҕаммытын таһаарбыта.Кимнээҕи кытта сылдьыбытын өйдөөбөт эбиппин. Кэлин пилорамаҕа үлэлии сылдьан кэлэн эбиэттээн ааһааччы этэ. Онно кулгааҕынан истибэт буолбутуттан наһаа хомойоро, онон ыллыырын бырахпыт курдук өйдөөбүтүм. Ол кэнниттэн тойукка көһөн син хас да кэнсиэргэ кыттан туойбута эбитэ, олоҥхоттон быһа тардан «Дьэ-буо» ыллаабытын истибитим. Дьэ, бу хаарыан куолас ханна да уһуллубакка хаалбыта олус хомолтолоох».
Саша туһунан бииргэ иитиллибит быраатын ахтыыта.
🔸🔸🔸🔸🔸
Александр Алма Атаҕа Казахстаҥҥа эстрада студиятыгар үөрэммитэ. Кэлэн үлэлээн иһэн ыалдьан дойдутугар Тулунаҕа тахсыбыта. Кэргэн ылбатаҕа. Кини ханнык да үлэттэн толлон турбатын туһунан Тулуналар бары кэриэтэ кэпсииллэр.
🔸🔸🔸🔸🔸
🔹Ахтыы
Олох олоруу киһиэхэ биирдэ бэриллэр. Ону хайдах туһаныы, сатаан, сөптөөхтүк, туһалаахтык, үйэлээхтик, дьоллоохтук олоруу үгүс өртө бэйэҕиттэн тутулуктаах дии саныыбын. Биһиги ыал Өнөртөн, кэргэммэр үлэ көстөн, 1971 сыл күһүн Тулунаҕа көһөн кэлбиппит. Сөптөөх үлэ көстүбэккэ кочегарынан, кулууп сэбиэдиссэйинэн, араас быстах үлэлэргэ мас (оттук) кэрдиитинэн туох үлэ көстөрүнэн үлэлиир этим.
1984 с. Партизан – Заболоцкай совхозка Тулуна отделениятыгар рабочайынан үлэҕэ киирбитим. Бастакы боччумнаах үлэм 45 – гаалаах “Тыымпаайы” диэн алааһы Бурнашев Егор Егорович уонна Бурнашев Иннокентий Николаевич үһүө буолан бүтэйдээн үс ыйынан бүтэрэн туттарбыппыт. Уһун кэмҥэ сирдээх дьон туһанан абыраммыттара. Иккис боччумнаах тутуубут былыргы барабыыт дьиэни көһөрөн отделения хонтуората, үүт дьиэтэ буолан көстүүлээх сиргэ, Бороҕоннуур айан суолун кытыытыгар билигин да турар. Икки сайын кырдьаҕастар звеноларыгар “Тыаманан”, “Толоонунан” окко сылдьыбытым. Биир сайын Кэбээйигэ Сииттэҕэ субуотунньукка баран 70-га оту туруоран кэлбиппит. Тулунаҕа үс күн субуотунньукка окко үлэлээн “Улахан алааска” 33 оту туруорбуппут: Васильев Василий Ананьевич, Тарабукин Михаил Михайлович, Гоголев Дмитрий Дмитриевич, Литвинцев Моисей Николаевич, илиинэн харбааччы Петухова Нюта Гаврильевна, от үрдүгэр Петухов Иван Миронович. Хас да сыл тутууга отделенияҕа биригэдьиирдээбитим, тракторист Троев Михаил Иннокентьевич, пилорамщик Сергеев Александр Гаврильевич, тутааччылар – Турантаев Николай Николаевич, Мигалкин Филипп Филиппович, Петухов Гаврил Гаврильевич, Окоемов Василий Иванович, Литвинцев Моисей Николаевич буоламмыт бэйэбит кыахпытынан сөптөөх тутуулары туппуппут, үлэлээбиппит. Сүүһүнэн гаалаах бааһына сирин күрүөлээбиппит: “Өрө харах”, “Кута”, “Хаптаҥа” солооһуна, “Сыгынньах”, “Липпиэрийэ” бааһыналара уонна оттонор сирдэрэ. “Атыыр Уҥуоҕар” элбэх сыллаах от сирэ күрүөлэнэн бүтэйдэнэн туһаны аҕалаллара.
Бу тутуу звенота эбии аһылык бэлэмигэр күүскэ үлэлээбитэ. Кураан сылларга сиилэс угуутунан дьарыктаммыппыт, ол курдук сиэмэ, араапыс үүннэрэн 300-н тахса тонна сиилэһи уган совхозка бастаан оройуоҥҥа миэстэлэһэн махтал суруктардаахпыт. Ордук сыралаһан Сергеев Александр, Окоемов Василий, Петухов Гаврил, Мигалкин Филипп, Турантаев Николай, тракторист Троев Михаил үлэлээбиттэрэ. Дэлэҕэ да олохтоохтор: “Бу уолаттар эбэлэр ууларын бараатылар”- диэхтэрэ дуо. Бу үлэлэр түмүктэрэ үүт ыама үрдээһинигэр сүөһү туруга хамсаабытыгар көмөлөстөхтөрө.
Тутуулар: тулунаҕа 34м х 14м иэннээх 7 миэтирэ үрдүктээх чугаһынан суох спортивнай зал балтараа сыл иһигэр баар буолбута. 100 сүөһү киирэр хотоно сыл иһигэр котельнайа, подсобката үлэҕэ киирбитэ. Билигин медпункт буолан турар дьиэ бастаан икки кылаас үөрэнэр оскуолата этэ. Кыдайбаҥҥа икки ыал олорор уопсайын көһөрөн туппуппут, үүт дьиэтин, эбэ үрдүгэр ыһыахтыыр сир оҥоһуута, кулууп иһин хаптаһынынан эпсиэйдээһин, сылгыһыттарга Өйөмҥө олорор 5м х 5м дьиэ тутуута. Бу үлэлэр барыта тыаттан маһын кэрдэн 50 км-дээх сиртэн таһан пилорамаҕа хайыттаран үлэ барбыта. Мас таһыытыгар, кэрдиитигэр бу сэттэ уолаттар сыраласпыттара. Трактористар Троев Михаил Иннокентьевич, Васильев Семен Гаврильевич, Бурнашев Иван Васильевич бу маһы киллэриигэ – таһыыга сыраласпыттара туохха да кэмнэммэт үлэ. 1000 бэрэбинэ, сорох тииттэртэн 15 – 16 миэтирэлээх буруустар тахсаллар этэ (зал өһүөлэрэ). Бу хаарыан тииттэри: үүммүт сирдэрэ үрүйэлэр, көлүйэлэр, сис тыалар, алаастар эрэ өйдүүллэрэ буолуо. Залбыт 1 чаас иһигэр күл – көмөр буолбута. Зал умайан эрэрин истэн баран иһэн аараттан көрөн баран уйадыйан тиийбэккэ төннүбүтүм. Хаарыан мастар, айылҕа киэргэлэ, дьон көлөһүнэ чаас иһигэр күл буолта. Бу барыта дьон халаатынаһыттан, эппиэтинэһэ суоҕуттан буолбут түбэлтэ. Урут эдэр сылдьан спортка да үлэҕэ да балыйаллара, баттыыллара да итинник уйадыйбыппын өйдөөбөппүн. Арай биирдэ убайым сиэнэ Александр Бурнашев бирииһигэр Бороҕоҥҥо буолбут күрэххэ биир уончалаах уол кыайбытын балыйан биллэр тустуук оҕотугар биэрбиттэрэ. Оҕо эрэйдээх хомойон матка ытыы олорорун ааһан иһэн “Кытаат тулуй!” диэн төбөтүттэн имэрийэн ааспытым. Эдэрбин санаан. Хомойон.Саха Республикатын бочуоттаах ветерана, Үлэ ветерана,
Россия үрүҥ көмүс призера, икки нэһилиэк бочуоттаах олохтооҕо
Литвинцев Моисей Николаевич
🔸🔸🔸🔸🔸
Мин Баатаҕай оскуолатын 1969 с. бүтэрэн Лөгөй оскуолатыгар үөрэнэ кэлбитим. Манна кэлэн үөрэххэ сылдьан төрдүө буолан хампаанньалаһан, киинэҕэ миэстэ уурар, отбойга (интернакка олорон) дылы күүлэйдээн, ону-маны кэпсэтэр этибит. Хомойуох иһин, олортон мин билигин соҕотох хаалан, бу биир табаарыһым туһунан 54 сыл ааспытын кэннэ, дьон көмөтүнэн булан-талан үйэтитии сылынан түбэһиннэрэн маннык сэмэй, хаарыан талаан арыллыбакка хаалбытын сурукка тистим.
Хомуйан суруйда Лугинова Зинаида Петровна.
🔹Анна Петровна төрдүс оҕото Владимир Ильич Заболоцкай буолар.
Күн бүгүнүгэр диэри ыллыы-туойа сылдьар, киэн тутта кэпсиир ырыаһыппыт
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1993), Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа(2010), Уус Алдан улууһун(1996), Лөгөй(2007), Байаҕантай (2018) нэһилиэктэрин Ытык олохтооҕо, Үлэ бэтэрээнэ.
Владимир 1953 сыллаахха Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Биллиилээх ырыа айааччы, мелодист, эстрада ырыаһыта, алгысчыт, Д.К.Сивцев – Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет государственнай тыйаатырын артыыһа, саха бастакы идэтийбит ырыаһыттарыттан биирдэстэрэ.
Москваҕа эстрада артыыстарын бэлэмниир мастарскыайы үөрэнэн бүтэрбитэ.Саха эстрадатын куонкурстарын лауреата, Магадаҥҥа (1971), Уфаҕа (1972), Москваҕа (2002) ыытыллыбыт «Саха литературатын, култууратын, искусствотын күннэрин» кыттыылааҕа.Кини 60-тан тахса ырыа ааптара, Ф.Софронов тылларыгар «Түүл» диэн бастакы ырыатын айбыта. Ырыаларын хомуурунньуга «Күөх сулус күлүмүн анныгар».
«Дьокуускай - 86»эстрада ырыаларын толорооччулар конкурстарын лауреата. Государственнай мунньах (Ил Түмэн)Бочуотунай грамотатынан,
Республикатааҕы тэрийэр комитет
«Победа» (2015)," Дьокуускай куорат баһылыгын бочуоттаах бэлиэнэн «СӨ култууратын уонна искусствотын үтүөлээх үлэһитэ»,(2013) , « Гражданскай килбиэн»(2018) наҕараадаламмыта.
Саха Республикатын норуоттарын VIII спортивнай оонньууларыгар ананан 2022 сыллаахха В.Бурнашева тылыгар, В.Заболоцкай мелодиятыгар айыллыбыт " "Үйэ саас эйиэхэ өрөгөй, Тойон Лөгөй" диэн ырыа Лөгөй нэһилиэгин өрөгөй ырыатынан бигэргэтиллибитэ.
Билигин Опера солиһа.
2007 с. Москваҕа улахан театрга Москваҕа "Борис Годунов" операҕа пристав паартыйатын толорбут. Ити сыл К.Станиславскай уонна В.Немирович-Данченко аатынан муусука театрыгар Ньургун Боотур опера Москваҕа турбута 50 сылыгар Уот Уһутаакыны толорбута.2008 с. "Улуу Кудаҥса5а" Чачыгыр Таас ойууну, "Александр Македонскайга" поэт-учуутал оруолларын толорон, "Көмүс маасканан" наҕараадаламмыттара.
Репертуарга нуучча классикатын сольнай партиялара: Варлам, Пристав -«Борис Годунов», Галицкий "кинээс Игорь", Малюта Скуратов - «Ыраахтааҕылаах кыыс», зарубежнайга Базилио- «Севернский циркль»,
«Дон Жуан в Голливуде», Монта- роно- «Риголетто», Альциндор- «Богема», Мандарин «Турандот», Оратор-«Волшебная флейта» киинэтэ; национальнайга:Ньургун, Уот Уһутаакы - «Ньургун Боотур», Баһыкка - «Лоокут уонна Ньургуһун», Чачыгыр таас, Учуутал - «Улуу Кудаҥса », Поэт - «Александр Македонскай», Манчаары- «Манчаары тойуга» (Манчаары ырыата), Айыы ойуун - «Аар тойон алгыһа» (Үрдүкү таҥара алгыһа) уо. д. а театр спектаклыгар искусство фестивалларыгар республика таһыгар сольнай партиялары толорбута.
"Операттан эстрадаҕа кэлбит
ырыаһыт олус элбэх, оттон эстрада
артыыһыттан опера артыыһа буолбут -
соҕотох түгэн".
Бу туһунан эстрадабыт аксакала
Юрий Платонов бэлиэтээн турардаах.
Владимир Ильич икки оҕолоох амарах аҕа, үс сиэнээх дьоллоох эһээ.
Анна Петровна кыра оҕото Кимчик буолар. Эдьиийэ Агафья Ильична кэпсииринэн,бу уол төрөөбүтүгэр бары үөрбүттэр, сэргэхсийбиттэр. Ол курдук олус маанылаан көрбүттэр.
Уол эмиэ бэйэлэрин удьуордаан ыллаан-туойан, үҥкүүлээн, сценкалаан тулалыыр дьону барыларын кэриэтэ бэйэлэрин тулатыгар түмэр дьоҕурдааҕа. Кини саамай эрэнэр, сөбүлүүр, дьииҥнээх табаарыһынан Петухов Киэһэнньиири ааттыыр эбит. Уонна кини туһугар бэйэтэ эмиэ сүрдээҕин ыалдьар, долгуйар эбит. Оскуолатааҕы сылларын туһунан бииргэ үөрэммит табаарыстара кини туһунан хаһан да өлбөөдүйбэт өйдөбүллэрэ.
Ким Ильич Заболоцкай 1959 сыллаахха ахсынньы ый 29 күнүгэр төрөөбүтэ, кини Анна Петровна Заболоцкая кыра уола. Лөгөй орто оскуолатын маҥнайгы кылааһын боруогун 1966 сыллаахха атыллаабыта, барыта 27 оҕо буолан үөрэнэ киирбиттэрэ. Бастакы учууталлара Парасковья Спиридоновна Гаврильева, Анна Иннокентьевна Сысолятина, Розалия Михайловна Федорова, Тамара Петровна Пермякова үөрэнээччилэригэр билии киэҥ аартыгын арыйбыттара.
Кимчик кыра эрдэҕиттэн сытыы-хотуу, чобуо, хара маҥнайгыттан активист, үчүгэй үөрэнээччи, ааҕара-билэрэ элбэх буолара. Уҥуоҕунан арыый кыра, онон стройга кэнники турааччы, ол эрээри кимтэн да хаалсыбакка, оҕо-оҕо курдук хаадьылаһан-дьээбэлэһэн, үгүстэртэн ордук сымса, кэпсээннээх-ипсээннээх, билбитин-көрбүтүн үллэстэр уол этэ. Бииргэ үөрэнэр оҕолорун кытта тэҥинэн октябренок, пионер, комсомол кэккэтигэр киирбитэ. Үрдүкү кылаастарга сылдьан спортивнай күрэхтэргэ - баскетбол, туризм көрүҥнэригэр, кылаас хамаандатыгар хайаан да киирэр буолара, ону таһынан нуучча тылыгар, математикаҕа ыытыллар олимпиадалар солбуллубат кыттыылааҕа этэ.
Ийэтэ Анна Петровна, убайа Владимир Ильич ыллыыр дьоҕурдара киниэхэ эмиэ уһулуччу баара. Аллараа кылаастартан саҕалаан оскуолаҕа, оройуон таһымыгар ыытыллар уус-уран самодеятельность көрүүлэригэр солист быһыытынан элбэхтик кыттара, оскуола хоругар ырыа таһаарааччы буолара. Ол саҕанааҕы кэмнэргэ ыытыллар патриотическай үлэ биир ньымата - агитбригадалары тэрийии буолара. Бу манна бастыҥ пионердар, комсомолецтар талыллан үлэ дьонугар ситиһиилэрин кэпсииллэрэ, ыллаан-туойан кыайыыларынан эҕэрдэлииллэрэ. Кимчик бу биригээдэ тутаах ырыаһыта буолара.
1973 сыллаахха Дьокуускайга YШ республикатааҕы пионердар слеттара ыытыллыбыта. Уус-Алдан делегациятыгар Лөгөйтөн 7 кылаас үөрэнээччитэ Ким Заболоцкай ырыаҕа уонна өссө хас да оҕо үҥкүүгэ талыллыбыттара. Ити курдук оройуон оскуолаларыттан дьоҕурдаах оҕолор киин сиргэ Бороҕоҥҥо мустан, бэлэмнэнэн, куоракка киирбиттэрэ. Ол көрүүгэ Кимчик, Лев Лещенко толорор “Товарищ” диэн олус биллибит, истибит эрэ дьон сөбүлүүр ырыатын, толорон республикаҕа бастаан турардаах.
Я с песней, как ветром наполню страну,
О том как товарищ пошел на войну...
Не северный ветер ударил в прибой,
В сухой подорожник, в траву зверобой, —
Прошел он и плакал другой стороной,
Когда мой товарищ прощался со мной.
Но песня взлетела, и голос окреп.
Мы старую дружбу ломаем, как хлеб!
Чтоб дружбу товарищ пронес по волнам,
Мы хлеба горбушку - и ту пополам!
Коль ветер лавиной, и песня лавиной,-
Тебе половина, и мне половина!
Чахчы даҕаны, бу ырыа тылларыгар суруллубутун курдук, Кимчик доҕотторугар, чугас дьонугар олус истиҥ сыһыаннаах этэ. Ханна да үөрэннэр-үлэлээтэр, кини кимиэхэ эрэ сүбэ-ама, кимиэхэ эрэ көмөлөһөн сүүрэр-көтөр буолара.
1976 сыллаахха Лөгөй орто оскуолатын икки онус кылааһын оҕолоро «Оскуола-производство-үрдүк үөрэх» диэн оройуон оскуолаларын бүтэрээччилэригэр ыҥырыы таһааран, баара-суоҕа 16-17 саастарыгар, тутуспутунан совхозка үлэлии тахсыбыттара. Ким, бииргэ үөрэммит оҕолоро үлэлии сылдьар, Даалы учаастагар кулууб сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлии тиийбитэ.
Даалы төһө да олорор дьонун ахсаана аҕыйах, кыра учаастак буоллар, саҥа үлэлиир киһиэхэ син биир эппитинэстээх этэ. Билиэн-көрүөн, үлэлиэн баҕалаах киһи онтон иҥнибэккэ, Кэптэнинэн, Бороҕонунан кэлэн-баран, булан-талан, кулууб үлэтин саҕалаабыта. Кулуупка киинэ көрдөрөр установка баар буолбута, кинимеханигынан бэйэлэрин бииргэ үөрэммит кыыстара Валя Галактионова үлэлээбитэ. Ыччаттар бэйэ-бэйэлэрин өйөһөн, олохтоохтору кытта сыһыаны таба тутан, Даалыга бэрт сэргэхсийиини киллэрбиттэрэ. Хас биирдии ыытыллар тэрээһин эдэркээн оҕолор көхтөрүнэн сүрдээх умнуллубаттык ааһара, хайаан да кэнсиэрдээх, ырыалаах-үҥкүүлээх, араас күрэхтээх буолара. Ким бэйэтэ сыанаттан түспэт ырыаһыт, кэпсээнньит уонна тэрийэр дьоҕурдаах буолан бу үлэтин кыайа туппута. Сотору кулууп сабыллан, үөрэммит оскуолатыгар Кэптэнигэ үлэлии тиийбитэ.
Ол саҕана саҥа тахсыбыт эстрада ырыаһыта, Ким убайа Владимир Заболоцкай, дойдутугар кэлэн кэнсиэртиир буолара. Быраата убайын ырыаларын чугас доҕорунаан Толя Мигалкинныын иккиэн тылларын, матыыбын номнуо билбит буолаллара, холобур, «Мин ийэм таптаабыт хатыҥа», «Һээдьэ», «Сулустар»... Түгэн түбэстэр эрэ ыллаан иһитиннэрэр буолара.
Ким Ильич 1979-80 сылларга Советскай Армия кэккэтигэр сулууспалаабыта. Кини Забайкальскай байыаннай уокурукка икки сыл устата чиэстээхтик, эриэ-дэхси, штабка суруксут эбээһинэһин толорбута. Дойдутугар эргиллэн кэлэн үөрэммит оскуолатыгар салгыы үлэлээбитэ, кэлин сылларга директоры хаһаайыстыба өттүгэр солбуйааччынан. Бу сыллар тухары ыллыырын тохтоппокко Кэптэни олохтоохторун иннигэр кулууп сыанатыгар тахсан элбэхтэ ыллаан доллоһуппута, оскуола коллективын эр дьонун ансаамбылын биир мааны куоластааҕа этэ. Кини нэһилиэк иһинэн ыытыллар араас тэрээһиннэртэн туора турбакка кыттара.
Ким кэлин сылларга бииргэ үөрэммит доҕотторугар анаан, ис-иһиттэн туойан туран, талааннаах мелодист Валерий Власьевич Ноев суруйбут «Быраһаай, күөх сайын барахсан» диэн ырыатын ыллыыра. Бу ырыа кинини билигин баарын курдук мэлдьи санатар, кини чуор, үрдүк, кимиэхэ да майгыннаабат куолаһа иһиллэн ааһарга дылы...
02.01.2024с.
🔸🔸🔸🔸🔸
Мин 1984 сыллаахха күһүн Лөгөй орто оскуолатыгар химия учуталынан анаммытым. Оччолорго оскуола директорынан Бурнашев Алексей Петрович, үөрэх чааһыгар сэбиэдиссэйинэн Прядезников Федор Дмитриевич, иитэр улэ5э директоры солбуйааччынан Нафанаилова Саргылана Егоровна, пионерскай тэрилтэ салайааччытынан Стрекаловская Марианна Иннокентьевна улэлии сылдьаллара.
Кэлээппин кытта 10 «а» кылааһы туттаран кэбиспиттэрэ. Биллэн турар, улахан о5олору салайан илдьэ сылдьар уустуктардаах, ол гынан баран олус интэриэһинэй этэ. Үлэ5э төбөм оройунан түспүтүм. Инньэ гынан Саца дьыл тигинээн тиийэн кэлбитин билбэккэ да хаалбытым. О5олорум наһаа көмөлөһөллөрө, ыйы быһа представлениеларын туруоран айманаллара, ол быыһыгар үөрэхпит, арааһынай мунньахтар, чиэппэр түмүгүн таһаарыы – бииртэн биир улэ тиһигин быспакка кэлэн иһэрэ. Оччолорго сыл бутэһик күнүгэр дылы үлэ, дежурство буолан Саҥа дьылы Кэптэнигэ ылар буолбутум. Уопсай дьиҕэ Прядезникова Екатерина Дмитриевналыын олорбутум. Кини нуучча тылын учууталларын курсугар үөрэнэ барбыта, мин оһох оттооччунан, дьиэ көрөөччүнэн хаалбытым. Наһаа тымныы күннэр турбуттарын өйдүүбүн. Киэһээтин тэһийбэккэ кулуупка барар этим. Оччолорго кулууп иһэ толору киһи буолара. Бэйэм саастыы кыргыттары кытта уцкуулуур этим. Арай ол сырыттахпына оскуолабыт завхоһа Заболоцкай Кимчик вальска ыҥырбыта. Ол күнтэн ыла билсэн, наһаа түргэнник өйдөһөн, саас кулун тутар 7 кунугэр ыал буолбуппут.
Кини 8-9 кылаастарга Муру орто оскуолатыгар үөрэммит этэ, онон мин син көрөн билэр этим. Оскуоланы Лөгөйгө бүтэрбитэ. Кэргэн тахсан баран одноклассницаларбар кэпсээбиппэр бары наһаа соһуйбуттара. «Хайаа, ынырык биллэр уолга тахсыбыккын дии. Биьиги кэммитигэр оскуолабыт звездата этэ» - диэбиттэригэр соһуйа истибитим. Кимчик бэйэтэ да билбэппин дьиибэргиир этэ. Мин дьиэм ыраах буолан оскуола биэчэрдэригэр биирдэ эмит сылдьарым. Кини ыллыырын биирдэ да истибэтэх киһи буолан биэрбитим. Оскуолатааҕы дьүөгэлэрим кэпсииллэринэн, биир да мероприятие Кимчик ырыата суох барбат үһү, кыыс бөҕө интэриэһиргээбит, таптаабыт уола эбит. 1972 сыллаахха Саха АССР 50 сыллаах юбилейыгар анаммыт оройуоҥҥа үөрэнээччилэр художественнай самодеятельностарын Лауреата аатын ылбыт. Ол кэмтэн ыла араас таһымнаах күрэхтэр, көрүүлэр лауреаттара, сценаттан түспэт ырыаһыт буолбута. Оскуоланы бүтэрэр сылыгар «По местам боевой и трудовой Славы» диэн тематикалаах путевканан наҕараадаланан Волгоград куоракка бара сылдьыбыта. Олус элбэ5и билэн-көрөн кэлбитин киэн туттан, астынан туран кэпсиирэ.
Кимчик, кырдьык, наһаа учугэйдик ыллыыра, гитара5а оонньуура. Сорох дьон убайынаа5ар үчүгэйдик ыллыыр дииллэр этэ. Оскуола, нэһилиэк араас мероприятиеларыгар активнайдык кыттара.
Оскуола ырыаһыт эр дьоно квартет туруоран хаста да республиканскай конкурстарга кыттыбыттара, ырыаларын радио5а уһулбуттара. Сценкаларга, пьеса5а наһаа итэ5этиилээхтик оонньуур этэ. Саамай өйдүүрүм – табаарыһа Киэьээнньиир дьонугар бара сылдьыбыппыт. Онно кини гитара5а оонньуу-оонньуу ыллаабыта уонна магнитофоҥҥа уһуллубута. Сып-сылаас үүттээх чэй иһэ-иһэ табаарыһын дьонун кытта кэпсэппиппит, наһаа үөрэн-көтөн, алгыс-махтал бөҕө ылан дьиэбитигэр барбыппыт.
1986 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр кыыс о5оломмуппут. Ийэтин аатынан Аннушка диэн ааттаабыппыт. Кимчик наһаа о5омсох этэ. Үлэтиттэн кэллэ да оҕотун үрдүгэр түһэрэ. Ханна да бардын-кэллин – наар көтөҕө сылдьара. 2 ыйдаах о5отун көтөхпүтүнэн биирдэ үлэтигэр баран турардаах. Киэһээлик «Наар аҥаар илиибинэн үлэлээтим, о5ом олох ытаабата» диэбитэ. Хас киэһээ аайы о5ону бэйэтэ көрөр этэ. Салгыҥҥа өрүтэ быра5а-быра5а наар «О5ом ааппын ааттатыа» диирэ. «Дьон то5о сэриигэ баралларын дьэ өйдөөтүм – маннык дьону көмүскээн буолла5а дии» диирэ элбэхтик. Кыыһын ырыаһыт оҥоруон ба5арбат этэ. «Ырыаһыт оло5о ыарахан. Ийэм наар инньэ диир. Итэ5эйэбин» - диирэ. Ол да иһин, бэйэтэ артыыс буолуон ба5арбатах.
Дьиэ үлэтигэр наһаа бугуру этэ. Илии-атах буолан барытыгар көмөлөһөн иһэрэ. Туспа дьиэлэнэн ыал буолбуппутугар хаһан да уһамматах киһи биир истиэнэни толору ылар полкалары оҥорбута. Онтун готовай мебельга майгыннатан морилканан соппута уонна лаахтаан кэбиспитэ. Наьаа учугэй көстүүлээ5э. Оччолорго мебель ма5аьыыҥҥа биирдэ эмит атыыланарыгар киһи мээнэ тиксибэт этэ. Ол иһин суоппардары кытта кэпсэтэн Большой Неверга барса сылдьыбыта. Ол баран икки кириэьилэ уонна трельяж сиэркилэ а5албыта. Киэьээ аайы кириэьилэбитигэр олорон телевизорга кэлэр араас программаны барытын керер этибит, ону-маны барытын ырытан олус сэргэхтик олорбуппут. Кэлин икки квартиралаах уопсайга көспүппүт кэннэ бэйэтэ кладовка уонна о5обутугар песочница туппута.
Сааскы куска сылдьарын наһаа сөбүлүүр этэ. Эрдэттэн бэлэмнэнии бөҕө буолара. Мин эбиьээт өйүө астаан ыытарым. Табаарыстара Петухов Киэьээнньиир, Дегтярев Рома, Лыткин Коля буолааччылар. Ромалыын традициялаах этэ – сайын аайы Хампа5а баран хапта5астаан кэлээччилэр. Кэлин убайа Ганя фонда биэрэн Юпитер мотоцикл атыыласпыппыт. Арааһа, биһиги са5а дьоллоох дьон оччолорго суох буолуохтара. Саҥа мотоциклынан иккиэн отоннуу барааччыбыт. Ардыгар Боро5оццо көтүтэн тиийээччибит. Ол күһүн мотоциклынан куоракка барбыппыт, о5обутун кыбына сылдьабыт. Биэрэккэ тиийэн баран бэркиһээн, мотоциклбытын Суоттуга ыалга хаалларбыппыт.
Кини историк буолуон ба5арара. Наьаа кругозордаах этэ. Кинигэни аа5арын сөбүлүүр этэ. 1989 сайын үөрэххэ туттарсыахтаа5а. Эрдэттэн история кинигэлэрин мунньан бэлэмнэнэн испитэ. Быыһыгар уруһуйунан дьарыктанара. Иконалары уруһуйдаабыта, ис иһиттэн ылларан туран. Ити са5ана таҥараны ким да итэ5эйбэт этэ. Ол иһин наьаа дьиибэргии көрөр этим. Аны наар омук сиригэр тахсыан санаталыыра. Качественнай табаар а5алан атыылыан ба5арара. Наар коттедж дьиэлэниэхпит диир этэ, ыалдьыттар кэллэхтэринэ коллекционнай винонан күндүлүөм диэн онньуу-күлүү курдук кэпсиирэ. Мин ону олох фантастика курдук саныыр этим. Кэлин өйдөөтөхпүнэ, барытын да оҥоруон сөп эбит… Ол курдук сытыы-хотуу, булугас-талыгас, аныгылыы өйдөөх-санаалаах киһи этэ…
Дьиэ кэргэнигэр олус бэриниилээ5э. Ийэтин күүскэ таптыыра, эрэйдээх ыарахан оло5у олорон кэллэ диэн олус аһынара. Эдьиийин Агаша уолаттарын кытта бодьуустаһарын сөбүлүүр этэ. Куруутун дьиэтигэр ыҥырара, хайаан да тото-хана аһатан, ардыгар хоннорон ыытара. Куска кэрийэ барарыгар бэйэтин кытта илдьэ барааччы. Убайын Владимир Заболоцкайы ытыктыыр а5ай этэ. Юрий Платоновтыын гастроллуу кэллэхтэринэ хайаан да ыалдьыттатара. Кинилэр тустарынан, киэн туттан туран, араас мүччүргэннээх сырыыларын элбэхтэ кэпсиирэ. Убайыгар Ганя5а көмөлөһө сатыыра, биир кыһын Ганя о5отун Анжеликаны бэйэбитигэр олордон кыстаппыппыт.
Дьэ уонна саамай күндү дьоно – одноклассниктара буолаллара. Кылааһынан түмсүүлэргэ тэрийээччилэрэ, мунньааччылара кини буолара. Хаьан да кылааһынан баралларыгар миигин илдьэ сылдьыбат этэ. «Одноклассники – это святое дело, эн бардаххына уже мэһэй буола5ын» диэччи. Арай биирдэ биһиги дьиэбитигэр мустубуттара, онно сылдьыбытым. Наһаа бэһиэлэй, түмсүүлээх кылаас диэн өйдөбүл онтон хаалбыт эбит.
Ити курдук кып-кылгас олохпут элбэх ча5ылхай түгэннэрдээх этэ…
Ахтыыны суруйда Кимчик кэргэнэ Фекла Степановна Колодезникова. 02.01.2025
Дьэ бу буолар УДЬУОР УТУМА диэн, көмүс куоластаах Анна Петровна биэс оҕото кинини удьуордаан, тупсаҕай сэһэнньиттэр, ырыа-тойук алыбыгар ылларан ырыаһыттар, элбэҕи билэ-көрө сатыыр дьоҕурдаахтар. Өссө да сиэннэртэн, хос сиэннэртэн бары да элбэҕи кэтэһэбит, эрэнэбит.
- Информация о материале
Лөгөй нэһилиэгэр 2024 сыл - ҮЙЭТИТИИ сыла. Ол чэрчитинэн, биһиги нэһилиэкпититтэн төрүттээх биллэр-көстөр ытык дьоммут туһунан түмүллүбүт ыстатыйалары таһаарабыт.🔸ЫТЫК ЫАЛ🔸
СЭРГЭЛЭЭХТЭН КЫЫМ САХПЫТ КЭРЭ ТАПТАЛ
Сунтаар Эльгээйитин кыыһа Саргы Потапова уонна Уус Алдан Даалытын уола Сеня Нафанаилов 1974 сыллаахха алтынньы 11 күнүгэр харахтарынан хайҕаһан, сүрэхтэринэн сөбүлэһэн ыал буолбуттара. Кинилэр хайдах билсибиттэрин туһунан биир дойдулааҕым, өр сылларга бииргэ үлэлээбит коллегам Саргылана Егоровна маннык кэпсиир.
1971 сыл күһүн СГУ омук тылын факультетын французскай отделениетын бастакы кууруһун устудьуонката буолбут Саргы кыыс, бииргэ үөрэнэр оҕолорунаан производственнай практикаҕа Уус Алдан оройуонун Тулуна бөһүөлэгэр үлэлии тиийэр буолбуттар. Онно баран иһэн Кэптэни хонтуоратыгар хонон ааспыттар. Ол хоммут хонтуоратын дьиэтигэр, кэлин Бельгийскэй гимназия тутуллан, үгүс сыл элбэх сыратын ууран үлэлээбит дьиэтинэн буолбута. Ити түгэни, кэлин бу бөһүөлэги иккис дойду оҥостор ыйааҕын төрдө эбит диэн санааҕа кэлэҕин. Устудьуон билиэтин тутар (посвящение в студенты) бэлиэ күнэ үүнэр. Ол күн, Сеня аан бастаан Саргыны бэлиэтии көрөр. Көрүдүөр түннүгүн аттыгар, оскуолаҕа бииргэ үөрэммит кыыһа Катя Прядезникова кыргыттары кытары турарыгар тиийбитэ, кыра уҥуохтаах, кып-кыра уостаах кыыс кэпсии-ипсии турарыгар хараҕа хатанар. Ити сайын Сеня биир дойдулаах уолаттара Пухов Миша, Олесов Илья буолан, үһүөн бэйэлэрэ бэлэмнэнэн, экзаменнарын олус үчүгэйдик туттаран СГУга үөрэнэ киирбиттэр. Сеня инженер-строитель бастакы кууруһун устудьуона буолбут. Кыргыттар хап-хара баттахтаах, хара харахтаах, уһун кыламаннаах кыраһыабай уолу "Казах уола" диэн таптаан ааттыыллар эбит. Ол курдук уопсай табаарыстарыгар кэлэ-бара сылдьан Саргылыын улам чугасаһан, доҕордоһон барбыттар. Арай биирдэ саас, Сеня үөрэҕин тохтотон дойдутугар Даалыга тахсар буолбутун эппит, барарыгар хаартыскатын бэлэхтээбит. Икки өттүттэн суруктар тиһигин быспакка субуспуттар. Ол кэнниттэн Сеня Находка куорат Дальневосточнай кинотехникумугар үс сыллаах үөрэххэ туттарсан киирэр. Аны Находка-Дьокуускай икки ардыгар истиҥ иэйиилээх суруктар кэлиилэрин кэтэһиилээх кэмнэрэ саҕаланаллар. Ол саҕана, төлөппүөнүнэн билиҥҥи курдук, баҕардыҥ да хаһан баҕарар эрийэн кэпсэтэр кэм буолбатах буолан, үс аҥар сыл устата суруйсубут суруктара-эдэр саастарын тапталларын туоһута буолан кичэллээхтик уурулла сыталлар. Түгэн көстөрүнэн көрсүһэн, кылгас да кэмҥэ ирэ-хоро кэпсэтэн сонуннарын үллэстэн күнү-дьылы аһараллар. Ол курдук, Саргы үһүс кууруска үөрэнэ сылдьан Хабаровскай куоракка конференцияҕа кытта барбытыгар, Сеня Находкаттан анаан-минээн көрсө кэлэр. Ол көрсүһүү төһөлөөх күүтүүлээх, үөрүүлээх буолбутун сэрэйиэххэ эрэ сөп. Ити сайыныгар, о.э.1974 сыллаахха икки таптаһар сүрэхтэр холбоһон ыал буолбуттара. Даалыга, Элгээйигэ уруу тэрийбиттэрэ, онтон күһүн доҕотторун, табаарыстарын ортотугар студенческай сыбаайба оҥорбуттара. Ити кэмтэн оруобуна үйэ аҥара кэм ааста. Саргылана Егоровна уонна Семен Гаврильевич быйыл Кыһыл көмүс сыбаайбаларын оҕолорун, сиэннэрин, аймахтарын, доҕотторун кытары бэлиэтээтилэр. Сунтаарга тиийэн, ийэлэрин тиэргэнигэр уруу малааһынын оҥордулар. Аныгы кэм сиэринэн, икки нэдиэлэ устата уунан устар айаҥҥа турунан Тиксигэ тиийэ күүлэйдээн, Сахабыт сирин кэрэ айылҕата хайдах курдук кэрэтин сөҕө-махтайа көрдүлэр, хайа да сиртэн ордугун өссө төгүл итэҕэйдилэр.
Россия ийэлэрин күнүн чэрчитинэн ыытыллыбыт тэрээһиҥҥэ Саргылана, Семен Нафанаиловтар 50 сыл бииргэ олорбуттарынан "Семейная доблесть" бэлиэнэн наҕараадаланнылар, чугас дьоннорун, доҕотторун итии-истиҥ эҕэрдэлэрин туттулар.
УЛАХАН ДЬИЭ КЭРГЭН
Ыал аҕа баһылыга- Семен Гаврильевич- үлэ бэтэрээнэ, Лөгөй нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, "Лөгөй нэһилиэгин сайдыытыгар кылаатын иһин" бэлиэ хаһаайына, кыраайы үөрэтиигэ туһуламмыт "Даалылар" кинигэ ааптара. Дьиэ хаһаайката Саргылана Егоровна- Уус Алдан улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар улахан кылаатын укпут убаастанар киһи. СӨ Үтүөлээх учуутала, РФ уопсай үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ, "Учууталлар учууталлара" бэлиэ хаһаайката, Уус Алдан улууһун уонна Лөгөй нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, СӨ үөрэҕин систиэмэтин Бочуоттаах бэтэрээнэ. Уус Алдан, Сунтаар, Верхоянскай, Кэбээйи улуустарын үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин бэлиэлэринэн наҕараадаламмыт убаастанар учуутал. Нафанаиловтар дьиэ кэргэн түөрт оҕону төрөтөн, атахтарыгар туруоран, билигин сиэннэрин иитиитигэр көмө-тирэх буолаллар. Бастакы оҕолоро Гоша Хабаровскайдааҕы экономика уонна быраап академиятын бүтэрбитэ, идэтинэн экономист, билигин Москваҕа олорор Вендор ООО директора. Кэргэннээх, биэс оҕолоох, икки сиэннээх. Улахан кыыс Маша-Санкт-Петербуурдааҕы университет психология факультетын, А.И.Герцен аатынан Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннайпедагогическай университет психология факультетын бүтэрбитэ. Психологическай наука кандидата, "Триада PSY" психологическай Киин салайааччыта. СВФУга өр кэмҥэ преподавателинэн үлэлээбитэ, ассистентан саҕалаан кафедра заведующайыгар тиийэ үүммүтэ. Кэргэннээх 4 оҕолоох, икки улахан уол студеннар, кыыстара Сандаара оскуола үөрэнэр, кыра уол Ньургун уһуйааҥҥа сылдьар. Орто кыыс Саргы, ийэтин туйаҕын хатаран СГУ омук тылын факультетын бүтэрэн, английскай уонна французскай тылларга филолог-преподаватель идэтин ылбыта. Ону таһынан Пермь куораттааҕы государственнай гуманитарно-педагогическай университет омук тылын факультетын магистратура салаатын кыһыл дипломунан бүтэрбитэ. "СӨ үөрэҕириитин туйгуна" ,"Педагог-Л ИДЕР", "Надежда Якутии" бэлиэлэр хаһаайкалара. "I Travel" турагенстваҕа турорганизаторынан уонна визовой менеджеринэн үлэлиир. Кыра кыыс Гея ХИФУну бүтэрэн идэтинэн электроснабжение инженера. Нерюнгритааҕы технологическай колледж бастакы категориялаах преподавателэ, СӨ үөрэҕирии уонна наука министерствотын "Надежда Якутии" бэлиэтин хаһаайката. Кэргэннээх, икки оҕолоох.
Саргылана Егоровна, Семен Гаврильевич үйэ аҥара кэмҥэ бэйэ-бэйэлэрин таптаһан, ытыктаһан, өйөһөн, өйдөһөн олоруулара- оҕолоругар, сиэннэригэр үрдүккэ- сырдыкка сирдиир үтүө холобур буолар диэнинэн бу суруйуубун түмүктүүбүн.
Валентина Бурнашева,
Кэптэни бөһ.
Ахсынньы ый 2024 сыл.
СЭРГЭЛЭЭХТЭН КЫЫМ САХПЫТ КЭРЭ ТАПТАЛ
Сунтаар Эльгээйитин кыыһа Саргы Потапова уонна Уус Алдан Даалытын уола Сеня Нафанаилов 1974 сыллаахха алтынньы 11 күнүгэр харахтарынан хайҕаһан, сүрэхтэринэн сөбүлэһэн ыал буолбуттара. Кинилэр хайдах билсибиттэрин туһунан биир дойдулааҕым, өр сылларга бииргэ үлэлээбит коллегам Саргылана Егоровна маннык кэпсиир.
1971 сыл күһүн СГУ омук тылын факультетын французскай отделениетын бастакы кууруһун устудьуонката буолбут Саргы кыыс, бииргэ үөрэнэр оҕолорунаан производственнай практикаҕа Уус Алдан оройуонун Тулуна бөһүөлэгэр үлэлии тиийэр буолбуттар. Онно баран иһэн Кэптэни хонтуоратыгар хонон ааспыттар. Ол хоммут хонтуоратын дьиэтигэр, кэлин Бельгийскэй гимназия тутуллан, үгүс сыл элбэх сыратын ууран үлэлээбит дьиэтинэн буолбута. Ити түгэни, кэлин бу бөһүөлэги иккис дойду оҥостор ыйааҕын төрдө эбит диэн санааҕа кэлэҕин. Устудьуон билиэтин тутар (посвящение в студенты) бэлиэ күнэ үүнэр. Ол күн, Сеня аан бастаан Саргыны бэлиэтии көрөр. Көрүдүөр түннүгүн аттыгар, оскуолаҕа бииргэ үөрэммит кыыһа Катя Прядезникова кыргыттары кытары турарыгар тиийбитэ, кыра уҥуохтаах, кып-кыра уостаах кыыс кэпсии-ипсии турарыгар хараҕа хатанар. Ити сайын Сеня биир дойдулаах уолаттара Пухов Миша, Олесов Илья буолан, үһүөн бэйэлэрэ бэлэмнэнэн, экзаменнарын олус үчүгэйдик туттаран СГУга үөрэнэ киирбиттэр. Сеня инженер-строитель бастакы кууруһун устудьуона буолбут. Кыргыттар хап-хара баттахтаах, хара харахтаах, уһун кыламаннаах кыраһыабай уолу "Казах уола" диэн таптаан ааттыыллар эбит. Ол курдук уопсай табаарыстарыгар кэлэ-бара сылдьан Саргылыын улам чугасаһан, доҕордоһон барбыттар. Арай биирдэ саас, Сеня үөрэҕин тохтотон дойдутугар Даалыга тахсар буолбутун эппит, барарыгар хаартыскатын бэлэхтээбит. Икки өттүттэн суруктар тиһигин быспакка субуспуттар. Ол кэнниттэн Сеня Находка куорат Дальневосточнай кинотехникумугар үс сыллаах үөрэххэ туттарсан киирэр. Аны Находка-Дьокуускай икки ардыгар истиҥ иэйиилээх суруктар кэлиилэрин кэтэһиилээх кэмнэрэ саҕаланаллар. Ол саҕана, төлөппүөнүнэн билиҥҥи курдук, баҕардыҥ да хаһан баҕарар эрийэн кэпсэтэр кэм буолбатах буолан, үс аҥар сыл устата суруйсубут суруктара-эдэр саастарын тапталларын туоһута буолан кичэллээхтик уурулла сыталлар. Түгэн көстөрүнэн көрсүһэн, кылгас да кэмҥэ ирэ-хоро кэпсэтэн сонуннарын үллэстэн күнү-дьылы аһараллар. Ол курдук, Саргы үһүс кууруска үөрэнэ сылдьан Хабаровскай куоракка конференцияҕа кытта барбытыгар, Сеня Находкаттан анаан-минээн көрсө кэлэр. Ол көрсүһүү төһөлөөх күүтүүлээх, үөрүүлээх буолбутун сэрэйиэххэ эрэ сөп. Ити сайыныгар, о.э.1974 сыллаахха икки таптаһар сүрэхтэр холбоһон ыал буолбуттара. Даалыга, Элгээйигэ уруу тэрийбиттэрэ, онтон күһүн доҕотторун, табаарыстарын ортотугар студенческай сыбаайба оҥорбуттара. Ити кэмтэн оруобуна үйэ аҥара кэм ааста. Саргылана Егоровна уонна Семен Гаврильевич быйыл Кыһыл көмүс сыбаайбаларын оҕолорун, сиэннэрин, аймахтарын, доҕотторун кытары бэлиэтээтилэр. Сунтаарга тиийэн, ийэлэрин тиэргэнигэр уруу малааһынын оҥордулар. Аныгы кэм сиэринэн, икки нэдиэлэ устата уунан устар айаҥҥа турунан Тиксигэ тиийэ күүлэйдээн, Сахабыт сирин кэрэ айылҕата хайдах курдук кэрэтин сөҕө-махтайа көрдүлэр, хайа да сиртэн ордугун өссө төгүл итэҕэйдилэр.
Россия ийэлэрин күнүн чэрчитинэн ыытыллыбыт тэрээһиҥҥэ Саргылана, Семен Нафанаиловтар 50 сыл бииргэ олорбуттарынан "Семейная доблесть" бэлиэнэн наҕараадаланнылар, чугас дьоннорун, доҕотторун итии-истиҥ эҕэрдэлэрин туттулар.
УЛАХАН ДЬИЭ КЭРГЭН
Ыал аҕа баһылыга- Семен Гаврильевич- үлэ бэтэрээнэ, Лөгөй нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, "Лөгөй нэһилиэгин сайдыытыгар кылаатын иһин" бэлиэ хаһаайына, кыраайы үөрэтиигэ туһуламмыт "Даалылар" кинигэ ааптара. Дьиэ хаһаайката Саргылана Егоровна- Уус Алдан улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар улахан кылаатын укпут убаастанар киһи. СӨ Үтүөлээх учуутала, РФ уопсай үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ, "Учууталлар учууталлара" бэлиэ хаһаайката, Уус Алдан улууһун уонна Лөгөй нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, СӨ үөрэҕин систиэмэтин Бочуоттаах бэтэрээнэ. Уус Алдан, Сунтаар, Верхоянскай, Кэбээйи улуустарын үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин бэлиэлэринэн наҕараадаламмыт убаастанар учуутал. Нафанаиловтар дьиэ кэргэн түөрт оҕону төрөтөн, атахтарыгар туруоран, билигин сиэннэрин иитиитигэр көмө-тирэх буолаллар. Бастакы оҕолоро Гоша Хабаровскайдааҕы экономика уонна быраап академиятын бүтэрбитэ, идэтинэн экономист, билигин Москваҕа олорор Вендор ООО директора. Кэргэннээх, биэс оҕолоох, икки сиэннээх. Улахан кыыс Маша-Санкт-Петербуурдааҕы университет психология факультетын, А.И.Герцен аатынан Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннайпедагогическай университет психология факультетын бүтэрбитэ. Психологическай наука кандидата, "Триада PSY" психологическай Киин салайааччыта. СВФУга өр кэмҥэ преподавателинэн үлэлээбитэ, ассистентан саҕалаан кафедра заведующайыгар тиийэ үүммүтэ. Кэргэннээх 4 оҕолоох, икки улахан уол студеннар, кыыстара Сандаара оскуола үөрэнэр, кыра уол Ньургун уһуйааҥҥа сылдьар. Орто кыыс Саргы, ийэтин туйаҕын хатаран СГУ омук тылын факультетын бүтэрэн, английскай уонна французскай тылларга филолог-преподаватель идэтин ылбыта. Ону таһынан Пермь куораттааҕы государственнай гуманитарно-педагогическай университет омук тылын факультетын магистратура салаатын кыһыл дипломунан бүтэрбитэ. "СӨ үөрэҕириитин туйгуна" ,"Педагог-Л ИДЕР", "Надежда Якутии" бэлиэлэр хаһаайкалара. "I Travel" турагенстваҕа турорганизаторынан уонна визовой менеджеринэн үлэлиир. Кыра кыыс Гея ХИФУну бүтэрэн идэтинэн электроснабжение инженера. Нерюнгритааҕы технологическай колледж бастакы категориялаах преподавателэ, СӨ үөрэҕирии уонна наука министерствотын "Надежда Якутии" бэлиэтин хаһаайката. Кэргэннээх, икки оҕолоох.
Саргылана Егоровна, Семен Гаврильевич үйэ аҥара кэмҥэ бэйэ-бэйэлэрин таптаһан, ытыктаһан, өйөһөн, өйдөһөн олоруулара- оҕолоругар, сиэннэригэр үрдүккэ- сырдыкка сирдиир үтүө холобур буолар диэнинэн бу суруйуубун түмүктүүбүн.
Валентина Бурнашева,
Кэптэни бөһ.
Ахсынньы ый 2024 сыл.
- Информация о материале
Лөгөй нэһилиэгэр 2024 сыл - ҮЙЭТИТИИ сыла. Ол чэрчитинэн, биһиги нэһилиэкпититтэн төрүттээх биллэр-көстөр ытык дьоммут туһунан түмүллүбүт ыстатыйалары таһаарабыт.🔸БЭЛИЭ ТҮГЭН🔸
90 СААҺЫГАР ДЫЛЫ УРУУЛГА ▪
Аҕабынан убайым, Олесов Афанасий Петрович, быйыл олунньу ыйга 90 сааһын томточчу туолла. Олоҕун доҕоро Анна Михайловналыын, оҕолорун, сиэннэрин, аймахтарын – урууларыын ыҥыран, дьоһуннук бэлиэтээтэ.Олесовтар аймах күөн туттар, аҕабыт тэҥэ саныыр, ытыктыыр убайбыт туһунан, Улуу Кыайыы күнүн көрсө, кини эрдэ тулаайах хаалан, оонньооботох оҕо сааһын, эрдэ үлэһит, ыал буолан элбэх оҕо, сиэн тапталынан дьоһуннаах олоҕун туһунан кэпсиэхпин баҕардым.
Кини 1934 сыллаахха олунньу 17 күнүгэр, Сыҥаах нэһилиэгэр, Аҥхай сайылыкка, Арҕаа Чуоҕурга киирии аартык диэки икки балаҕантан биирдэригэр, Олесов Петр Дмитриевич диэн аҕаттан, Павлова Мария Григорьевна диэн ийэттэн күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ 18-та оҕоломмутуттан, 4-дэ тыыннаах хаалан, кини кыралара буолар. Ол төрүүрбэр Өнөртөн Тээллээр диэн кулаах киһи хоммут уонна уолгутугар мин ааппын биэрээриҥ диэн барбыт. Онон, убайбыт Тээллээр диэн таптал ааттаах. Аҕата Бүөтүр биирдээҕэр, ийэтэ Маайа 4-н туолан, 5-гэр сырыттаҕына ыалдьан өлбүттэр. Ону үөл-дүөл өйдүүбүн диэн кэпсиир. Онон, үс оҕо төгүрүк тулаайах, 20 саастаах улахан убайдарыгар, Дьөгүөргэ хаалаллар.
Кыһалҕаттан да буолуо, убайдара Дьөгүөр, Олесов Егор Петрович, (кэлин советкай-партийнай салайааччы) Өнөртөн төрүттээх, бэрт дьаһаллаах, үлэһит Мария Васильевна Сыроватскаяны кэргэн ылан, үс оҕотун илдьэ ыал буолар.Оҕолорун иитээри холкуос араас үлэтигэр үлэлиир. Сүрэхтээх, кыайыгас үлэһит уолу Киров холкуос бэрэсэдээтэлинэн талаллар.
Өтөр буолбат, Аҕа дойду улуу сэриитэ саҕаланан, 1942 сыллаахха уот кураан туран, холкуоһун сүөһүтүн үүрэн, 2 ыал буолан, ыарахан Маайатынаан, 3 оҕотун илдьэ Кэбээйи Сииттэтигэр көһөллөр. Аҕам 16-х, эдьиийим Балбаара 15-х, бука төһүү үлэһиттэр буолуохтара, Оппуонньа 8-х уол да уол илии-атах үлэһит буолуо диэн сэрэйиллэр. Саҥастара онно кыыс оҕолонор. Анараа ыалларын эһэлэрэ антах баран ыалдьан, көмүс уҥуоҕа антах хаалар. Хата Сииттэҕэ аччыктыыр диэни билбэтэхпит диэн, убайым ахтар. Убайа Дьөгүөр сытыы-хотуу, кэпсэтиилээх буолан, биир булчут оҕонньору кытта билсэн, булт аһыттан асаһан олорбуттар. 1944 сыллаахха саас өҥ иһэрэ биллэн, сүөһүлэрин үүрэн, дойдулаабыттар. Көбөкөнүнэн Намҥа кэлиилэригэр убайдарын Нам военкомата тутан ылан, бэбиэскэ туттарбыт. Онон Дьөгүөр аармиялаабыт. Бэйэлэрэ эрэ, салгыы Найахынан, аара хоно-хоно дойдулаабыттар. Оппуонньа онно 10-лаах уол, 2-лээх балтын Нютаны сүгэн айаннаабытым, көхсүбэр ииктээн кэбиһэр этэ диэн ахтар.
Ол күһүн убайым Суотту сыһыытыгар үөрэнэ барар, баҕар улахан да буоламмын буолуо, наар «4»-кэ үөрэммитим диир. Онно начаалынай кылааһы бүтэрэн, Баатаҕайынан, Кэптэнинэн, Мүрүнэн салгыы үөрэнэн иһэн, үөрэхпин быраҕан, 16-пар холкуостаах буолбутум диир.
1951-52 сыллар буолуо, Кэптэниттэн Дегтярев Михаил Егоровичтыын (Дьоойо) холкуос сыыппаратын толороору, Өлүөхүмэҕэ борохуот оттор маһын бэлэмнэһэ барбытым диир. Саамай эдэрдэрэ этим диир. Буочука саҕа суон бэстэри илии эрбиитинэн эрбээн, хайытан, саһааннаан туттараллара. Онон хамнастарын аахсаллара. Бараахтарга олороллоро, суут-сокуон суох дойдута. Өлөрсүү эрэ таҕыстаҕына милииссийэ кэлэрэ. Биир сыл үлэлээт, дойдутун ахтан, Сыырдаах уолаттарын кытта күрээн, дойдутугар кэлбит.
Кэлэн холкуоска араас үлэлэргэ үлэлии сылдьан, 1955 сыллаахха Ааныһын көрсөн кэргэн ылбыта. 1959 сыллаахха Копырин Афонялыын (Кыҥнаҕар) МТС-ка тырахтарыыс быраабын ылан тахсыбыттара. 1960 сыллаахтан, бастаан ДТ-54 фанера кабиналаахтыраахтарга үлэлээбит. Бу иннинэ оҕус, ат көлөнөн үлэлиир дьоҥҥо тыраахтар кэлэн, үлэ кыайыылаах буолбута. Ити кэмҥэ Мэҥэ-Хаҥалас Бачыым Байбал диэн киһитэ стоговоз, сыһылба айан, үлэ өссө тупсубута. Бэйэбит Лөгөйбүт рационализатора, Олесов Василий Григорьевич (Маастар Баһылай) үөһээттэн баттанар циркулярка айан, ыаллар мастарын чууркалааһын киирбит. Пилорамаҕа Ефимов Афанасий Ильичтыын (Чүүчүллэ) бэркэ үлэлээбиттэр. Кэлин оскуолаҕа "трактороведение" диэн предмеккэ оҕолору үөрэппитэ, уолаттар трактор правалаах оскуолаттан тахсаллара. Онон, убайым 60-ча сыл тыраахтарга үлэлээн, билигин кулгааҕынан моһуогурар.
Даалытыгар дьиэ туттан, 9 оҕону төрөтөн, быр-бааччы ыал буолбуттара.Оҕолорун үөрэттэрээри, дьиэтин Кэптэнигэ туттан олоро сылдьыбыттара. Оҕолор бары оскуоланы бүтэрэн, үөрэнэн, үлэһит, туспа ыал буолбуттарын кэннэ, төттөрү Даалытыгар тиийэн дьиэ туттан, олохсуйан олорор. 50-чэ сиэн, хос сиэннэр сайын кэлэн сэргэхситэн бараллар.
1973 сыллаахха Социалистическай үлэ геройа Копырина А.С. «москвич»массыынатын фондатын биэриэҕиттэн, күн бүгүнүгэр диэри үйэ аҥаара массыына уруулугар олорор. Бу эмиэ сэдэх көстүү буолар дии саныыбын. «50 сыл массыына уруулугар олордум да, биирдэ да суол быраабыллатын кэһэн, ГАИ-лартан сэмэлэммэтэҕим» - диэн билигин астына кэпсиир. Убайым билигин да «Прадо» массыынатыгар олорон, Даалыттан Кэптэнигэ, Бороҕоҥҥо наадатыгар бэйэтэ айанныыр.
Убайбытыгар, Афанасий Петровичка өссө да уһуннук, доруобайдык олороругар баҕарабыт.
суруйда Матвеева Матрена Дмитриевна. Кэптэни.
БиҺиги Ийэбит Анна Михайловна Копырина 1936 сыллаахха саха сайынын саамай үтүөтүгэр от ыйыгар Лөгөй нэҺилиэгин Хаҥаал диэн Копыриннар төрүт алаастарыгар Күн сирин көрбүтэ. Оччолорго элбэх оҕолонон баран ытыс соттон хаалар аҺыытын билбит төрөппүттэрэ төҺө да аас - туор олохтоохторун иннигэр соҕотох кыыстарын харахтарын харатын курдук көрөн улаатыннаран испиттэрэ. Ол эрэн
Ааныс 14 саастааҕар аҕата Копырин Михаил Яковлевич бу олохтон
букатыннаахтык баран ийэтинээн тулаайахсыйан хаалбыттара. Аҕата быстаары сытан «тоойуом, ытаама, өтөх төҥүргэстээх дииллэр, эн киҺи буолуоҥ» диэн кэриэҺин эппитэ. Киниэхэ бу тыллар олоҕун устата алгыс буолан иҥэн хаалбыттара. Ааныс аҕата Колхуостаах Мэхээлэ икки кэргэниттэн 21 оҕоттон соҕотох хаалбыт кыыҺа... Колхуостаах диэн аатын чугас дьоно колхуоска бастакыннан киирбитин иҺин ааттаабыттар. Эбээбит аҕата колхуоска төҺө төбөнү сиэтэн киллэрбитин өйдөөбөт, ол эрэн ити оччолорго дьоҺуннаах быҺыы майгы буолан олус сэҥээриллэр кэмэ этэ. Аны Колхуостаах Мэхээлэ Кэптэни сиригэр хортуосканы үүннэриини аан бастаан тарҕаппыт дьонтон биирдэстэрэ. Эбээбит: «аҕабын кытта хортуоппуйбутун уоруйахтартан маныыр этибит уонна сыыс от үргүүрбүн өйдүүбүн» диэн ахтар. Аҕатын ортуоппуйу үүннэрэргэ доҕоро Кэриэй Уйбаан (Цой Уйбаан) үөрэппит. Оҕо сылдьан тымныйан ыалдьан Томторго уҺуннук эмтэммит түгэннээх. Онно аҕата кэпсэтэн балыыҺаттан Цойдарга тахсан сынньанар эбит. Аҕата субай сүөҺү бостууктуур кэмигэр Ааныс ардыгар ыалдьан хааллаҕына алаастан алааска сүгэ сылдьара, сүөҺүлэр мэччийэр кэмнэригэр туулаан балык үтэн сиир минньигэҺин билиҥҥэ дылы ахтар. « Оҕо сылдьан аҕабын колхуостаах диэтэхтэринэ сөбүлээбэккэ ытыыр этим, аны өйдөөтөххө мин аҕам ударник үлэҺит, табах диэни тардыбат уонна олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылыыр өйдөөх-санаалаах киҺи эбит» диэн астынан кэпсиир.
Ааныс аҕата өлбүтүн кэннэ ийэтэ ыарыҺах буолан үөрэх сырдыгыттан эрдэ маппыта. 5-с кылаас кэнниттэн оскуолаттан тохтоон үлэҺит киҺи буоларга күҺэллибитэ. Оччотооҕу оҕолор курдук кини колхуос үлэтигэр эрдэттэн миккиллибитэ. 12 саастааҕар бастаан субай сүөҺү көрүүтүгэр, онтон сайынын от мустарыытыгар үлэлээбит. "Куйаас да буолар этэ, кунҥэ үтүллэн да биэрэрбит" диэн ахтар. Аны биир сайын отчуттарга килиэп таспыт. Онно киниэхэ Барана сура диэн кырдьаҕас аты туттарбыттар. «Уҥуохпунан кырам бэрт буолан аппын бүтэйтэн тахсан мииннэр этим, олус да өйдөөх сылгы этэ, туран биэрэрэ, ардыгар кинини аҺынан аартык тахсыытыгар түҺээри холоннохпуна олох түҺэрбэт этэ, хата төттөрүтүн кини миигин аҺынар курдук этэ» диир.
…Оскуола кинилэртэн биир көстөөх сиргэ Чараҥайга аҺыллан Ааныс оҕолору кытта сатыы сылдьан үөрэммит. Оччотооҕу кэм ыар олоҕун биир кэрэҺитэ ас- таҥас тиийбэтэ буолара. Итиччэ ыраах сиртэн сатыы сылдьарга таҥаҺа чараас да буолан буолуо ыалдьан үөрэммэккэ уҺуннук эмтэнэ сылдьыбыта. Чараҥайга оскуолаҕа үөрэнэр оҕолору ыалларга олордон үөрэтэллэрэ. Онно олохтоохтор балыктарыттан бэрсэн абырыыллар этэ диэн ахтар.
…Ааныс уончалааҕар сайылыкка Ивановтар диэн ыалы кытта бииргэ олорбуттар. Дьонноро бары оттуу бардахтарына, Ааныс икки хараҕа суох эмээхситтэри кытта соҕотоҕун хаалар эбит. Ньирэйдэрин хомуйан аҕалан баайталыырыгар кырата бэрт буолан ньирэйдэрэ кинини таах соҺоллоро. Аны ынахтарын хомуйан аҕалан баайталаатаҕына эмээхситтэр илиилэрин иминэн ыыллар, сороҕор Ааныс этэрэн биэрэр, хата биир арыый да сирдэтинэрэ ньирэй баайсара. Биирдэ куйааска тэлгэҺэҕэ окко сытан күнү одуулуур уонна арай көрдөҕүнэ кини санаатыгар түргэн баҕайытык хамсанар дьоннор күлүктэрэ көстөр. Ону оҕолуу омуннаахтык дьонугар кэпсээбитигэр «Оо, сэрии күн бэтэрээ өттүгэр буола турар эбит» диэн тойоннообуттар… "Аччыктыырбын өйдуүбүн. Үксүн суорат уута, куҥҥэ биирдэ сэлиэҺинэйтэн уу ньамаан хааҺы, биир сайын оннооҕор лэппиэскэни олох да амсайбатахпыт. Оҕо сырыттахпына тулабытыгар эр киҺи суоҕун кэриэтэ этэ" диир. Сэрии ыар кэмнэрэ- биҺиги ийэлэрбит, аҕаларбыт оҕо саастарын хаҺан да умнуллубаттыы хаарыйбыт чэпчэкитэ суох эрээри үлэ үөҺүгэр сылдьыбыт олохторун биир кэрчик кэмэ ити буоллаҕа …
Ааныс ийэтэ Ирина Александровна Лыткина УҺун Күөлтэн төрүттээх. 1910 сыллаах төрүөх, алта бииргэ төрөөбуттэртэн иккис оҕо. Убайа Лыткин Варфоломей Александрович Аҕа Дойду Улуу сэриититтэн КыҺыл сулус орденнаах төннүбүтэ, икки бырааттара сэрии хонуутугар сураҕа суох сүппүттэр. Биир быраата Платон элбэх оҕолоох ыал буолан дойдуларыгар УҺун Күөлгэ олохсуйбута. Балта Ааныс Борҕоҥно быткомбинатка үлэлээбитэ. Ийэтэ Өрүүнэ эдэр сылдьан бэйэтин кыанар, кытыгырас, эр дьону кытта тэҥҥэ үлэлиирэ эбитэ үҺү. Ол да содулугар буолуо кэнники сиҺинэн ыарытыйан тайахтаах нэҺиилэ хаамар буолбута. Дьэ онон, икки туруу үлэҺиттэн сыдьааннанан ийэбит Анна Михайловна советскай кэмҥэ элбэх оҕону көрүү-истии быыҺыгар колхоз уонна совхоз үлэтигэр өр кэмҥэ эҥкилэ суох үлэлээбитэ. ЭҺээбит Афанасий Петровичтыын үлэни кыайар эрдэхтэринэ дьону кытта тэҥҥэ кыайыылаахтык-хотуулаахтык үлэлээбит сирдэрэ Даалы. Ол да иҺин буолуо, сааҺыран баран дьиэ туттан манна олохсуйдулар. Социалистическай Үлэ Геройа Анастасия Семеновна Копырина үрдүк ситиҺиилэр кирбиилэрин өрө дабайар кэмигэр Даалылар сэргэхтик, үлэҕэ бары күргүөмүнэн олус көхтөөхтук олорбуттара. Герой араас мунньахтарга, чиэстээҺиннэргэ, опыт атастаҺьыытыгар кэлэр-барар айанныыр кэмигэр ынахтарын ордук балтыгар Ааныска итэҕэйэн хаалларара. Ол эмиэ туҺугар олус эппиэтинэстээх эбээҺинэс буолара. Кинилэр эҺээлэрэ ини биилэр.
Оччолорго тыа сирин эдэр ыччата сүөҺү иитиитин чэпчэкитэ суох үлэтигэр оскуола-производство-үрдүк үөрэх диэн девизтэнэн үлэ кытаанаҕар эриллэллэрэ. Дьэ, онно ферма үлэтин иҺиттэн-таҺыттан мындырдык баҺылаабыт опыттаах үлэҺиттэр- наставниктар дэнэр дьоннор сүбэҺит буолан кинилэр үлэҺит буолар бастакы хардыыларыгар илиилэрин ууналлара. КиҺи да эридьиэстээҕин курдук араас наставниктарга түбэҺиэххэ сөп этэ. Элбэх оҕолоох ийэ айылҕатын быҺыытынан да буолуо Анна Михайловна бастыҥ үлэлээх ыччат комсомольскай коллектив эйэҕэс субэҺитэ-наставнига буолбута. Ол кэмҥэ кинини кытта үлэлээбит эдэркээн кыргыттар билигин көрсө түстэхтэринэ «Ааныс биҺигини олох мөхпөт этэ, наар сүбэлээн этэр этэ» диэн үөрдэллэр. "Биирдэ эмит Бороҕоҥҥо үлэ бастыҥнарын слетугар, конференцияларга киирдэхпинэ илистиилээх ыарахан үлэттэн хайдах эрэ сынньанан үөрэн- көтөн кэлэрбит" диир. Даалы учаастага республикаҕа биллэр, Үлэ Геройдаах буолан киэҥ сураҕырар кэмигэр биригэдьииринэн киҺи киэнэ бастыҥа, сүрдээх эппиэтинэстээх үлэҺит, мындыр салайааччы, 7 оҕолоох ыал аҕата Петухов Петр Семенович үлэлээбитэ. Петр Семенович эҺээбит Афанасий Петрович бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Варвара Петровна кэргэнэ. Манна даҕатан кэпсээтэххэ оччолорго Даалыга дьааҺыла-детсад, оскуола, медпункт, кулууп курдук тэрилтэлэр тигинэччи үлэлииллэрэ. Ыал барыта элбэх оҕолоохторо. Билигин Даалыга буолар ыҺыахтарга ити оҕолор бары улаатан киҺи хара буолан мустан күөх окко төгүрүччү олорон оҕо саастарын минньигэстик ахтан- санаҺан ааҺар дьоллоох түгэннэрэ... Онтон Эбээбит: «олус эйэлээхтик үлэлээбиппит-олорбуппут» диэн дьоҺуннаахтык ахтар. Анна Михайловна олоҕун улахан аҥаарын оччотооҕу тыа сиригэр олохтоох элбэх саха дьахталларын кэриэтэ ынах сүөҺүнү көрүүгэ дьаныардаахтык үлэлээбитин туҺунан саҺарбыт Махтал Суруктар, Бочуот Грамоталар сэмэйдик альбомҥа кыбытыллан элбэх сэниэни, ардыгар кытаанах өйү-санааны, булгуруйбат тулууру эрэйэр ыарахан үлэ киҺи сиэринэн чиэстээхтик толоруллубутун туоҺута буолан ыччаттарыгар умнуллубат бэлиэ буолан хааллахтара…
Оҕолор улаатан Кэптэни оскуолатыгар интернатка олорон үөрэхтэрин салҕаан барбыттара. Онон Олесовтар дьиэ кэргэн оҕолор тустарыгар диэн дьиэлэрин көҺөрөн Кэптэнигэ олохсуйбуттара. Анна Михайловна үлэ көрдөөн дьиэтиттэн чугас балыыҺаҕа улэҺитинэн киирбитэ. Бу туҺунан Даалы олохтооҕо, оччолорго ветеринарынан үлэлээбит Таисия Черноградская
"Ааныс арыый да сынналаҥ уонна кылаабынайа «үрүҥ» үлэҕэ көспүтэ" диэн кэпсиирэ. Үлэтэ да кырдьык ырааҺы эрэйэр санитарка үлэтэ этэ. Бу тэрилтэҕэ 17 сыл эҥкилэ суох үлэлээн үлэ ветерана буолан пенсияҕа тахсыбыта. АаныҺы балыыҺа иллээх уонна үлэҺит коллектива күн бүгүҥҥүгэ дылы иҺирэхтик ахталлар.
Өр сылларга бииргэ үлэлээбит коллегата Олесова Анна Дмитриевна: «БиҺиги оҕолорбут кыра сылдьан детсадка бары хаатыҥка кэтэллэр. Арай биирдэ барыларыгар сылаас кээнчэлээх буолуохтаахтар диэн ыйыы кэллэ. ЫйыталаҺан көрбүппүт арай ким да кээнчэ хайдах быҺылларын билбэт эбиппит. Онтон Ааныс үлэтигэр кэлбитигэр ыйыттыбыт. Кини улгум баҕайытык тутатына кыптыый ылан быҺан-кырыйан түргэн багайытык барыбытын үөрэттэ. Ааныс кыргыттара наар кини бэйэтэ тикпит уурбут - туппут курдук таҥастарын таҥналлар этэ» диэн кэпсээбитэ. Кырдьыга да 5 кыыс сиитэс баалыгар кэтэр былааччыйалара, аны бары пионерскай араас көстүүмнэрэ, байыаннай оонньууга формалара, оскуолаҕа кэтэр таҥастара ийэлэрин сылаас уонна имигэс уус илиилэринэн тигиллэллэрэ. Элбэх оҕолоох ыал оҕолорун таҥастара-саптара иистэнньэҥ ийэлэринэн ардыгар кыччатыллан, ардыгар уҺатыллан санныттан санныга бэриллэн иҺэрэ баар суол буоллаҕа. Онтон биҺиги улахан дьиэ кэргэн өр сылларга балыыҺа салайааччытынан , бырааҺынан эҥкилэ суох үлэлээн дьон махталын ылыан ылбыт быраас Раиса Николаевна Петуховаҕа түгэнинэн алтыҺыннаран дьоннорбут этэҥҥэ сылдьалларыгар улахан көмөлөех киҺиэхэ махталбытын тиэрдэбит.
Анна Михайловна 9 оҕо истиҥ иҺирэх ийэтэ, элбэх сиэн эбээтэ, хос эбээтэ. Оҕолоро бары үлэҺит, ыал дьон буоллулар. Кинилэр кыра эрдэхтэринэ дьонноро икки хараҥаны силбэҺиннэрэ үлэлиир кэмнэригэр ыалдьан кыайан хаампат Эбээлэрэ Өрүүнэ дьаҺайан оҕолор бары дьиэ ис - тас үлэтин үллэстэн үлэлииллэрэ, улахаттар кыралары бүөбэйдииллэрэ, оннооҕор килиэптэрин астыыллара. Билигин муҺуннахтарына Эбээлэрин туҺунан иҺирэхтик ахталлар, ардыгар киниттэн буойуллан куотан оҺох тула сырсыбыттарын санаҺаллар. Ол эрэн ийэлээх аҕалара үлэттэн сылайан кэллэхтэринэ син дьиэ үлэтэ үмүрүйэн туҺалаабыт дьон буолан көрсөллөрө. Оскуолаҕа оҕолор бары үчүгэйдик үөрэммиттэрин, ордук кыргыттар математикаҕа дьоҕурдарын учууталлар бэлиэтээн этээччилэр. Биирдэ даҕаны төрөппүт мунньаҕар сэмэлэммэтэхпит, педсоветка ыҥырыллыбатахпыт диэн Эбээбит судургутук оҕолорун ситиҺиилэрин быҺаарар. Уруоккутун ааҕыҥ диэн этии кэнниттэн чочумча буолаат ким тугу үлэлиэхтээҕэ ахтыллан барара. Оҕо эрдэхтэн бэриллибит сорукка, үлэҕэ эппиэтинэстээх сыҺыан ордук аҕа өттүттэн кытаанахтык ирдэнэрэ. Хайа баҕарар элбэх оҕолоох ыалга улахаттар төрөппүттэргэ күүс көмө буолаллар. Ол да быҺыытынан мин кэргэним Михаил Афанасьевич Копырин бырааттара уонна балтылара дьон тэҥинэн сылдьан үлэҺит дьон буолалларыгар холобур буолбута диэн этиэм этэ. Дьиэ кэргэҥҥэ бастакыннан Омскай куоракка үрдүк үөрэҕи бүтэрэн төрөөбут улууҺугар суолу тутар-өрөмүөннүүр тэрилтэҕэ 27 сыл эҥкилэ суох үлэлээн улуус биир улахан тэрилтэтин салайааччыта буола үүнэн РФ уонна Саха республикатын Бочуоттаах суол тутааччыта, Уус Алдан улууҺун Бочуоттаах олохтооҕо, төреөбүт-үөскээбит Лөгөйүн уонна уҺун кэмҥэ олорон улэлээбит Мүрү нэҺилиэктэрин эмиэ Бочуоттаах олохтоохторо диэн үрдүк ааттары сүгэр, төрөөбут –үөскээбит Кэптэнититтэн икки төгүл норуот депутатынан талыллан сааҺырбыт төрөппүттэрин сэмэй киэн туттуулара буолбута.
…От ыйа…СылааҺынан илгийэн анаабыт курдук куйаас да кун…Аҥхай сайылыга…Улахан олгуйдарга эт уонна убаҺа хаана буҺа тураллар.. Ыҥырыылаах ыалдьыттар хонууга оргууй аҕай хаамсаллар… Оҕолор күөх окко атах сыгынньах сырсаллар… Бу Анна Михайловна кун Сиригэр кэлбитин 80 сыллаах үрдүк үбүлүөйүн бэлиэтээри оҕолоро, сиэннэрэ, аймахтара, оҕо эрдэҕинээҕи дьүөгэлэрэ, бииргэ алтыспыт-үлэлээбит дьоно-сэргэтэ мустубуттар. Остуолга кини аттыгар кэргэнэ, чугас аймахтара уонна 1948 сыллаахтан оскуолаттан доҕордоспут, бииргэ үөрэммит, олоҕун устатын тухары алтыспыт дьүөгэтэ Аграфена Григорьевна Сергеева олорор. Бу кинилэр оҕо эрдэхтэриттэн Чараҥайтан саҕыллыбыт истиҥник санаҺыыларын, эдэр сылдьан биир сайылыкка үөрэн-көтөн эдэрдии эрчимнээхтик ыанньыксытынан үлэлээбиттэрин бэлиэтэ буоларын кэлбит ыалдьыттар кинилэр сэргэстэҺэн олороллорун көрөн сылаанньыйбыт харахтарыгар көрүөххэ сеп.
68 сыллаах үйэлээх дьүөрэлэҺии, доҕордоҺуу… ДьоҺун сааска этэҥҥэ тиийии бу кэннигин хайыҺан көрбүтүҥ дьон сиэринэн олох олорбутуҥ бэлиэтэ, оҕо - уруу тэнитэн кырдьык да дьоллоох олох суола, дьылҕа хаан анал бэлэҕэ буоллаҕа. Бу күн ордук аймахтар Эбээбитин АаныҺы хайҕаан-махтанан ахтан ааспыттара биҺиэхэ оголоругар, сиэннэригэр умнуллубат өйдөбүл. Майгыҥ-көтөр кынатыҥ диэн өс хоҺоонугар этиллэрин кэриэтэ, элбэх оҕо ону тэҥэ ыарахан үлэ элбэх кыҺалҕатыгар, ардыгар олох ыарахан түгэннэригэр кыҺарыйтарар да кэмнэригэр бэйэ бодотун ыҺыктыбатах Эбээбитин олус истиҥник санаан ахтыы бэлиэ күнэ барыбытыгар үөрүү үрдүк күнэ буолан ааста.
Суруйда улахан кийиитэ Глафира Копырина.
2016 сыл.
90 СААҺЫГАР ДЫЛЫ УРУУЛГА ▪
Аҕабынан убайым, Олесов Афанасий Петрович, быйыл олунньу ыйга 90 сааһын томточчу туолла. Олоҕун доҕоро Анна Михайловналыын, оҕолорун, сиэннэрин, аймахтарын – урууларыын ыҥыран, дьоһуннук бэлиэтээтэ.Олесовтар аймах күөн туттар, аҕабыт тэҥэ саныыр, ытыктыыр убайбыт туһунан, Улуу Кыайыы күнүн көрсө, кини эрдэ тулаайах хаалан, оонньооботох оҕо сааһын, эрдэ үлэһит, ыал буолан элбэх оҕо, сиэн тапталынан дьоһуннаах олоҕун туһунан кэпсиэхпин баҕардым.
Кини 1934 сыллаахха олунньу 17 күнүгэр, Сыҥаах нэһилиэгэр, Аҥхай сайылыкка, Арҕаа Чуоҕурга киирии аартык диэки икки балаҕантан биирдэригэр, Олесов Петр Дмитриевич диэн аҕаттан, Павлова Мария Григорьевна диэн ийэттэн күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ 18-та оҕоломмутуттан, 4-дэ тыыннаах хаалан, кини кыралара буолар. Ол төрүүрбэр Өнөртөн Тээллээр диэн кулаах киһи хоммут уонна уолгутугар мин ааппын биэрээриҥ диэн барбыт. Онон, убайбыт Тээллээр диэн таптал ааттаах. Аҕата Бүөтүр биирдээҕэр, ийэтэ Маайа 4-н туолан, 5-гэр сырыттаҕына ыалдьан өлбүттэр. Ону үөл-дүөл өйдүүбүн диэн кэпсиир. Онон, үс оҕо төгүрүк тулаайах, 20 саастаах улахан убайдарыгар, Дьөгүөргэ хаалаллар.
Кыһалҕаттан да буолуо, убайдара Дьөгүөр, Олесов Егор Петрович, (кэлин советкай-партийнай салайааччы) Өнөртөн төрүттээх, бэрт дьаһаллаах, үлэһит Мария Васильевна Сыроватскаяны кэргэн ылан, үс оҕотун илдьэ ыал буолар.Оҕолорун иитээри холкуос араас үлэтигэр үлэлиир. Сүрэхтээх, кыайыгас үлэһит уолу Киров холкуос бэрэсэдээтэлинэн талаллар.
Өтөр буолбат, Аҕа дойду улуу сэриитэ саҕаланан, 1942 сыллаахха уот кураан туран, холкуоһун сүөһүтүн үүрэн, 2 ыал буолан, ыарахан Маайатынаан, 3 оҕотун илдьэ Кэбээйи Сииттэтигэр көһөллөр. Аҕам 16-х, эдьиийим Балбаара 15-х, бука төһүү үлэһиттэр буолуохтара, Оппуонньа 8-х уол да уол илии-атах үлэһит буолуо диэн сэрэйиллэр. Саҥастара онно кыыс оҕолонор. Анараа ыалларын эһэлэрэ антах баран ыалдьан, көмүс уҥуоҕа антах хаалар. Хата Сииттэҕэ аччыктыыр диэни билбэтэхпит диэн, убайым ахтар. Убайа Дьөгүөр сытыы-хотуу, кэпсэтиилээх буолан, биир булчут оҕонньору кытта билсэн, булт аһыттан асаһан олорбуттар. 1944 сыллаахха саас өҥ иһэрэ биллэн, сүөһүлэрин үүрэн, дойдулаабыттар. Көбөкөнүнэн Намҥа кэлиилэригэр убайдарын Нам военкомата тутан ылан, бэбиэскэ туттарбыт. Онон Дьөгүөр аармиялаабыт. Бэйэлэрэ эрэ, салгыы Найахынан, аара хоно-хоно дойдулаабыттар. Оппуонньа онно 10-лаах уол, 2-лээх балтын Нютаны сүгэн айаннаабытым, көхсүбэр ииктээн кэбиһэр этэ диэн ахтар.
Ол күһүн убайым Суотту сыһыытыгар үөрэнэ барар, баҕар улахан да буоламмын буолуо, наар «4»-кэ үөрэммитим диир. Онно начаалынай кылааһы бүтэрэн, Баатаҕайынан, Кэптэнинэн, Мүрүнэн салгыы үөрэнэн иһэн, үөрэхпин быраҕан, 16-пар холкуостаах буолбутум диир.
1951-52 сыллар буолуо, Кэптэниттэн Дегтярев Михаил Егоровичтыын (Дьоойо) холкуос сыыппаратын толороору, Өлүөхүмэҕэ борохуот оттор маһын бэлэмнэһэ барбытым диир. Саамай эдэрдэрэ этим диир. Буочука саҕа суон бэстэри илии эрбиитинэн эрбээн, хайытан, саһааннаан туттараллара. Онон хамнастарын аахсаллара. Бараахтарга олороллоро, суут-сокуон суох дойдута. Өлөрсүү эрэ таҕыстаҕына милииссийэ кэлэрэ. Биир сыл үлэлээт, дойдутун ахтан, Сыырдаах уолаттарын кытта күрээн, дойдутугар кэлбит.
Кэлэн холкуоска араас үлэлэргэ үлэлии сылдьан, 1955 сыллаахха Ааныһын көрсөн кэргэн ылбыта. 1959 сыллаахха Копырин Афонялыын (Кыҥнаҕар) МТС-ка тырахтарыыс быраабын ылан тахсыбыттара. 1960 сыллаахтан, бастаан ДТ-54 фанера кабиналаахтыраахтарга үлэлээбит. Бу иннинэ оҕус, ат көлөнөн үлэлиир дьоҥҥо тыраахтар кэлэн, үлэ кыайыылаах буолбута. Ити кэмҥэ Мэҥэ-Хаҥалас Бачыым Байбал диэн киһитэ стоговоз, сыһылба айан, үлэ өссө тупсубута. Бэйэбит Лөгөйбүт рационализатора, Олесов Василий Григорьевич (Маастар Баһылай) үөһээттэн баттанар циркулярка айан, ыаллар мастарын чууркалааһын киирбит. Пилорамаҕа Ефимов Афанасий Ильичтыын (Чүүчүллэ) бэркэ үлэлээбиттэр. Кэлин оскуолаҕа "трактороведение" диэн предмеккэ оҕолору үөрэппитэ, уолаттар трактор правалаах оскуолаттан тахсаллара. Онон, убайым 60-ча сыл тыраахтарга үлэлээн, билигин кулгааҕынан моһуогурар.
Даалытыгар дьиэ туттан, 9 оҕону төрөтөн, быр-бааччы ыал буолбуттара.Оҕолорун үөрэттэрээри, дьиэтин Кэптэнигэ туттан олоро сылдьыбыттара. Оҕолор бары оскуоланы бүтэрэн, үөрэнэн, үлэһит, туспа ыал буолбуттарын кэннэ, төттөрү Даалытыгар тиийэн дьиэ туттан, олохсуйан олорор. 50-чэ сиэн, хос сиэннэр сайын кэлэн сэргэхситэн бараллар.
1973 сыллаахха Социалистическай үлэ геройа Копырина А.С. «москвич»массыынатын фондатын биэриэҕиттэн, күн бүгүнүгэр диэри үйэ аҥаара массыына уруулугар олорор. Бу эмиэ сэдэх көстүү буолар дии саныыбын. «50 сыл массыына уруулугар олордум да, биирдэ да суол быраабыллатын кэһэн, ГАИ-лартан сэмэлэммэтэҕим» - диэн билигин астына кэпсиир. Убайым билигин да «Прадо» массыынатыгар олорон, Даалыттан Кэптэнигэ, Бороҕоҥҥо наадатыгар бэйэтэ айанныыр.
Убайбытыгар, Афанасий Петровичка өссө да уһуннук, доруобайдык олороругар баҕарабыт.
суруйда Матвеева Матрена Дмитриевна. Кэптэни.
БиҺиги Ийэбит Анна Михайловна Копырина 1936 сыллаахха саха сайынын саамай үтүөтүгэр от ыйыгар Лөгөй нэҺилиэгин Хаҥаал диэн Копыриннар төрүт алаастарыгар Күн сирин көрбүтэ. Оччолорго элбэх оҕолонон баран ытыс соттон хаалар аҺыытын билбит төрөппүттэрэ төҺө да аас - туор олохтоохторун иннигэр соҕотох кыыстарын харахтарын харатын курдук көрөн улаатыннаран испиттэрэ. Ол эрэн
Ааныс 14 саастааҕар аҕата Копырин Михаил Яковлевич бу олохтон
букатыннаахтык баран ийэтинээн тулаайахсыйан хаалбыттара. Аҕата быстаары сытан «тоойуом, ытаама, өтөх төҥүргэстээх дииллэр, эн киҺи буолуоҥ» диэн кэриэҺин эппитэ. Киниэхэ бу тыллар олоҕун устата алгыс буолан иҥэн хаалбыттара. Ааныс аҕата Колхуостаах Мэхээлэ икки кэргэниттэн 21 оҕоттон соҕотох хаалбыт кыыҺа... Колхуостаах диэн аатын чугас дьоно колхуоска бастакыннан киирбитин иҺин ааттаабыттар. Эбээбит аҕата колхуоска төҺө төбөнү сиэтэн киллэрбитин өйдөөбөт, ол эрэн ити оччолорго дьоҺуннаах быҺыы майгы буолан олус сэҥээриллэр кэмэ этэ. Аны Колхуостаах Мэхээлэ Кэптэни сиригэр хортуосканы үүннэриини аан бастаан тарҕаппыт дьонтон биирдэстэрэ. Эбээбит: «аҕабын кытта хортуоппуйбутун уоруйахтартан маныыр этибит уонна сыыс от үргүүрбүн өйдүүбүн» диэн ахтар. Аҕатын ортуоппуйу үүннэрэргэ доҕоро Кэриэй Уйбаан (Цой Уйбаан) үөрэппит. Оҕо сылдьан тымныйан ыалдьан Томторго уҺуннук эмтэммит түгэннээх. Онно аҕата кэпсэтэн балыыҺаттан Цойдарга тахсан сынньанар эбит. Аҕата субай сүөҺү бостууктуур кэмигэр Ааныс ардыгар ыалдьан хааллаҕына алаастан алааска сүгэ сылдьара, сүөҺүлэр мэччийэр кэмнэригэр туулаан балык үтэн сиир минньигэҺин билиҥҥэ дылы ахтар. « Оҕо сылдьан аҕабын колхуостаах диэтэхтэринэ сөбүлээбэккэ ытыыр этим, аны өйдөөтөххө мин аҕам ударник үлэҺит, табах диэни тардыбат уонна олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылыыр өйдөөх-санаалаах киҺи эбит» диэн астынан кэпсиир.
Ааныс аҕата өлбүтүн кэннэ ийэтэ ыарыҺах буолан үөрэх сырдыгыттан эрдэ маппыта. 5-с кылаас кэнниттэн оскуолаттан тохтоон үлэҺит киҺи буоларга күҺэллибитэ. Оччотооҕу оҕолор курдук кини колхуос үлэтигэр эрдэттэн миккиллибитэ. 12 саастааҕар бастаан субай сүөҺү көрүүтүгэр, онтон сайынын от мустарыытыгар үлэлээбит. "Куйаас да буолар этэ, кунҥэ үтүллэн да биэрэрбит" диэн ахтар. Аны биир сайын отчуттарга килиэп таспыт. Онно киниэхэ Барана сура диэн кырдьаҕас аты туттарбыттар. «Уҥуохпунан кырам бэрт буолан аппын бүтэйтэн тахсан мииннэр этим, олус да өйдөөх сылгы этэ, туран биэрэрэ, ардыгар кинини аҺынан аартык тахсыытыгар түҺээри холоннохпуна олох түҺэрбэт этэ, хата төттөрүтүн кини миигин аҺынар курдук этэ» диир.
…Оскуола кинилэртэн биир көстөөх сиргэ Чараҥайга аҺыллан Ааныс оҕолору кытта сатыы сылдьан үөрэммит. Оччотооҕу кэм ыар олоҕун биир кэрэҺитэ ас- таҥас тиийбэтэ буолара. Итиччэ ыраах сиртэн сатыы сылдьарга таҥаҺа чараас да буолан буолуо ыалдьан үөрэммэккэ уҺуннук эмтэнэ сылдьыбыта. Чараҥайга оскуолаҕа үөрэнэр оҕолору ыалларга олордон үөрэтэллэрэ. Онно олохтоохтор балыктарыттан бэрсэн абырыыллар этэ диэн ахтар.
…Ааныс уончалааҕар сайылыкка Ивановтар диэн ыалы кытта бииргэ олорбуттар. Дьонноро бары оттуу бардахтарына, Ааныс икки хараҕа суох эмээхситтэри кытта соҕотоҕун хаалар эбит. Ньирэйдэрин хомуйан аҕалан баайталыырыгар кырата бэрт буолан ньирэйдэрэ кинини таах соҺоллоро. Аны ынахтарын хомуйан аҕалан баайталаатаҕына эмээхситтэр илиилэрин иминэн ыыллар, сороҕор Ааныс этэрэн биэрэр, хата биир арыый да сирдэтинэрэ ньирэй баайсара. Биирдэ куйааска тэлгэҺэҕэ окко сытан күнү одуулуур уонна арай көрдөҕүнэ кини санаатыгар түргэн баҕайытык хамсанар дьоннор күлүктэрэ көстөр. Ону оҕолуу омуннаахтык дьонугар кэпсээбитигэр «Оо, сэрии күн бэтэрээ өттүгэр буола турар эбит» диэн тойоннообуттар… "Аччыктыырбын өйдуүбүн. Үксүн суорат уута, куҥҥэ биирдэ сэлиэҺинэйтэн уу ньамаан хааҺы, биир сайын оннооҕор лэппиэскэни олох да амсайбатахпыт. Оҕо сырыттахпына тулабытыгар эр киҺи суоҕун кэриэтэ этэ" диир. Сэрии ыар кэмнэрэ- биҺиги ийэлэрбит, аҕаларбыт оҕо саастарын хаҺан да умнуллубаттыы хаарыйбыт чэпчэкитэ суох эрээри үлэ үөҺүгэр сылдьыбыт олохторун биир кэрчик кэмэ ити буоллаҕа …
Ааныс ийэтэ Ирина Александровна Лыткина УҺун Күөлтэн төрүттээх. 1910 сыллаах төрүөх, алта бииргэ төрөөбуттэртэн иккис оҕо. Убайа Лыткин Варфоломей Александрович Аҕа Дойду Улуу сэриититтэн КыҺыл сулус орденнаах төннүбүтэ, икки бырааттара сэрии хонуутугар сураҕа суох сүппүттэр. Биир быраата Платон элбэх оҕолоох ыал буолан дойдуларыгар УҺун Күөлгэ олохсуйбута. Балта Ааныс Борҕоҥно быткомбинатка үлэлээбитэ. Ийэтэ Өрүүнэ эдэр сылдьан бэйэтин кыанар, кытыгырас, эр дьону кытта тэҥҥэ үлэлиирэ эбитэ үҺү. Ол да содулугар буолуо кэнники сиҺинэн ыарытыйан тайахтаах нэҺиилэ хаамар буолбута. Дьэ онон, икки туруу үлэҺиттэн сыдьааннанан ийэбит Анна Михайловна советскай кэмҥэ элбэх оҕону көрүү-истии быыҺыгар колхоз уонна совхоз үлэтигэр өр кэмҥэ эҥкилэ суох үлэлээбитэ. ЭҺээбит Афанасий Петровичтыын үлэни кыайар эрдэхтэринэ дьону кытта тэҥҥэ кыайыылаахтык-хотуулаахтык үлэлээбит сирдэрэ Даалы. Ол да иҺин буолуо, сааҺыран баран дьиэ туттан манна олохсуйдулар. Социалистическай Үлэ Геройа Анастасия Семеновна Копырина үрдүк ситиҺиилэр кирбиилэрин өрө дабайар кэмигэр Даалылар сэргэхтик, үлэҕэ бары күргүөмүнэн олус көхтөөхтук олорбуттара. Герой араас мунньахтарга, чиэстээҺиннэргэ, опыт атастаҺьыытыгар кэлэр-барар айанныыр кэмигэр ынахтарын ордук балтыгар Ааныска итэҕэйэн хаалларара. Ол эмиэ туҺугар олус эппиэтинэстээх эбээҺинэс буолара. Кинилэр эҺээлэрэ ини биилэр.
Оччолорго тыа сирин эдэр ыччата сүөҺү иитиитин чэпчэкитэ суох үлэтигэр оскуола-производство-үрдүк үөрэх диэн девизтэнэн үлэ кытаанаҕар эриллэллэрэ. Дьэ, онно ферма үлэтин иҺиттэн-таҺыттан мындырдык баҺылаабыт опыттаах үлэҺиттэр- наставниктар дэнэр дьоннор сүбэҺит буолан кинилэр үлэҺит буолар бастакы хардыыларыгар илиилэрин ууналлара. КиҺи да эридьиэстээҕин курдук араас наставниктарга түбэҺиэххэ сөп этэ. Элбэх оҕолоох ийэ айылҕатын быҺыытынан да буолуо Анна Михайловна бастыҥ үлэлээх ыччат комсомольскай коллектив эйэҕэс субэҺитэ-наставнига буолбута. Ол кэмҥэ кинини кытта үлэлээбит эдэркээн кыргыттар билигин көрсө түстэхтэринэ «Ааныс биҺигини олох мөхпөт этэ, наар сүбэлээн этэр этэ» диэн үөрдэллэр. "Биирдэ эмит Бороҕоҥҥо үлэ бастыҥнарын слетугар, конференцияларга киирдэхпинэ илистиилээх ыарахан үлэттэн хайдах эрэ сынньанан үөрэн- көтөн кэлэрбит" диир. Даалы учаастага республикаҕа биллэр, Үлэ Геройдаах буолан киэҥ сураҕырар кэмигэр биригэдьииринэн киҺи киэнэ бастыҥа, сүрдээх эппиэтинэстээх үлэҺит, мындыр салайааччы, 7 оҕолоох ыал аҕата Петухов Петр Семенович үлэлээбитэ. Петр Семенович эҺээбит Афанасий Петрович бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Варвара Петровна кэргэнэ. Манна даҕатан кэпсээтэххэ оччолорго Даалыга дьааҺыла-детсад, оскуола, медпункт, кулууп курдук тэрилтэлэр тигинэччи үлэлииллэрэ. Ыал барыта элбэх оҕолоохторо. Билигин Даалыга буолар ыҺыахтарга ити оҕолор бары улаатан киҺи хара буолан мустан күөх окко төгүрүччү олорон оҕо саастарын минньигэстик ахтан- санаҺан ааҺар дьоллоох түгэннэрэ... Онтон Эбээбит: «олус эйэлээхтик үлэлээбиппит-олорбуппут» диэн дьоҺуннаахтык ахтар. Анна Михайловна олоҕун улахан аҥаарын оччотооҕу тыа сиригэр олохтоох элбэх саха дьахталларын кэриэтэ ынах сүөҺүнү көрүүгэ дьаныардаахтык үлэлээбитин туҺунан саҺарбыт Махтал Суруктар, Бочуот Грамоталар сэмэйдик альбомҥа кыбытыллан элбэх сэниэни, ардыгар кытаанах өйү-санааны, булгуруйбат тулууру эрэйэр ыарахан үлэ киҺи сиэринэн чиэстээхтик толоруллубутун туоҺута буолан ыччаттарыгар умнуллубат бэлиэ буолан хааллахтара…
Оҕолор улаатан Кэптэни оскуолатыгар интернатка олорон үөрэхтэрин салҕаан барбыттара. Онон Олесовтар дьиэ кэргэн оҕолор тустарыгар диэн дьиэлэрин көҺөрөн Кэптэнигэ олохсуйбуттара. Анна Михайловна үлэ көрдөөн дьиэтиттэн чугас балыыҺаҕа улэҺитинэн киирбитэ. Бу туҺунан Даалы олохтооҕо, оччолорго ветеринарынан үлэлээбит Таисия Черноградская
"Ааныс арыый да сынналаҥ уонна кылаабынайа «үрүҥ» үлэҕэ көспүтэ" диэн кэпсиирэ. Үлэтэ да кырдьык ырааҺы эрэйэр санитарка үлэтэ этэ. Бу тэрилтэҕэ 17 сыл эҥкилэ суох үлэлээн үлэ ветерана буолан пенсияҕа тахсыбыта. АаныҺы балыыҺа иллээх уонна үлэҺит коллектива күн бүгүҥҥүгэ дылы иҺирэхтик ахталлар.
Өр сылларга бииргэ үлэлээбит коллегата Олесова Анна Дмитриевна: «БиҺиги оҕолорбут кыра сылдьан детсадка бары хаатыҥка кэтэллэр. Арай биирдэ барыларыгар сылаас кээнчэлээх буолуохтаахтар диэн ыйыы кэллэ. ЫйыталаҺан көрбүппүт арай ким да кээнчэ хайдах быҺылларын билбэт эбиппит. Онтон Ааныс үлэтигэр кэлбитигэр ыйыттыбыт. Кини улгум баҕайытык тутатына кыптыый ылан быҺан-кырыйан түргэн багайытык барыбытын үөрэттэ. Ааныс кыргыттара наар кини бэйэтэ тикпит уурбут - туппут курдук таҥастарын таҥналлар этэ» диэн кэпсээбитэ. Кырдьыга да 5 кыыс сиитэс баалыгар кэтэр былааччыйалара, аны бары пионерскай араас көстүүмнэрэ, байыаннай оонньууга формалара, оскуолаҕа кэтэр таҥастара ийэлэрин сылаас уонна имигэс уус илиилэринэн тигиллэллэрэ. Элбэх оҕолоох ыал оҕолорун таҥастара-саптара иистэнньэҥ ийэлэринэн ардыгар кыччатыллан, ардыгар уҺатыллан санныттан санныга бэриллэн иҺэрэ баар суол буоллаҕа. Онтон биҺиги улахан дьиэ кэргэн өр сылларга балыыҺа салайааччытынан , бырааҺынан эҥкилэ суох үлэлээн дьон махталын ылыан ылбыт быраас Раиса Николаевна Петуховаҕа түгэнинэн алтыҺыннаран дьоннорбут этэҥҥэ сылдьалларыгар улахан көмөлөех киҺиэхэ махталбытын тиэрдэбит.
Анна Михайловна 9 оҕо истиҥ иҺирэх ийэтэ, элбэх сиэн эбээтэ, хос эбээтэ. Оҕолоро бары үлэҺит, ыал дьон буоллулар. Кинилэр кыра эрдэхтэринэ дьонноро икки хараҥаны силбэҺиннэрэ үлэлиир кэмнэригэр ыалдьан кыайан хаампат Эбээлэрэ Өрүүнэ дьаҺайан оҕолор бары дьиэ ис - тас үлэтин үллэстэн үлэлииллэрэ, улахаттар кыралары бүөбэйдииллэрэ, оннооҕор килиэптэрин астыыллара. Билигин муҺуннахтарына Эбээлэрин туҺунан иҺирэхтик ахталлар, ардыгар киниттэн буойуллан куотан оҺох тула сырсыбыттарын санаҺаллар. Ол эрэн ийэлээх аҕалара үлэттэн сылайан кэллэхтэринэ син дьиэ үлэтэ үмүрүйэн туҺалаабыт дьон буолан көрсөллөрө. Оскуолаҕа оҕолор бары үчүгэйдик үөрэммиттэрин, ордук кыргыттар математикаҕа дьоҕурдарын учууталлар бэлиэтээн этээччилэр. Биирдэ даҕаны төрөппүт мунньаҕар сэмэлэммэтэхпит, педсоветка ыҥырыллыбатахпыт диэн Эбээбит судургутук оҕолорун ситиҺиилэрин быҺаарар. Уруоккутун ааҕыҥ диэн этии кэнниттэн чочумча буолаат ким тугу үлэлиэхтээҕэ ахтыллан барара. Оҕо эрдэхтэн бэриллибит сорукка, үлэҕэ эппиэтинэстээх сыҺыан ордук аҕа өттүттэн кытаанахтык ирдэнэрэ. Хайа баҕарар элбэх оҕолоох ыалга улахаттар төрөппүттэргэ күүс көмө буолаллар. Ол да быҺыытынан мин кэргэним Михаил Афанасьевич Копырин бырааттара уонна балтылара дьон тэҥинэн сылдьан үлэҺит дьон буолалларыгар холобур буолбута диэн этиэм этэ. Дьиэ кэргэҥҥэ бастакыннан Омскай куоракка үрдүк үөрэҕи бүтэрэн төрөөбут улууҺугар суолу тутар-өрөмүөннүүр тэрилтэҕэ 27 сыл эҥкилэ суох үлэлээн улуус биир улахан тэрилтэтин салайааччыта буола үүнэн РФ уонна Саха республикатын Бочуоттаах суол тутааччыта, Уус Алдан улууҺун Бочуоттаах олохтооҕо, төреөбүт-үөскээбит Лөгөйүн уонна уҺун кэмҥэ олорон улэлээбит Мүрү нэҺилиэктэрин эмиэ Бочуоттаах олохтоохторо диэн үрдүк ааттары сүгэр, төрөөбут –үөскээбит Кэптэнититтэн икки төгүл норуот депутатынан талыллан сааҺырбыт төрөппүттэрин сэмэй киэн туттуулара буолбута.
…От ыйа…СылааҺынан илгийэн анаабыт курдук куйаас да кун…Аҥхай сайылыга…Улахан олгуйдарга эт уонна убаҺа хаана буҺа тураллар.. Ыҥырыылаах ыалдьыттар хонууга оргууй аҕай хаамсаллар… Оҕолор күөх окко атах сыгынньах сырсаллар… Бу Анна Михайловна кун Сиригэр кэлбитин 80 сыллаах үрдүк үбүлүөйүн бэлиэтээри оҕолоро, сиэннэрэ, аймахтара, оҕо эрдэҕинээҕи дьүөгэлэрэ, бииргэ алтыспыт-үлэлээбит дьоно-сэргэтэ мустубуттар. Остуолга кини аттыгар кэргэнэ, чугас аймахтара уонна 1948 сыллаахтан оскуолаттан доҕордоспут, бииргэ үөрэммит, олоҕун устатын тухары алтыспыт дьүөгэтэ Аграфена Григорьевна Сергеева олорор. Бу кинилэр оҕо эрдэхтэриттэн Чараҥайтан саҕыллыбыт истиҥник санаҺыыларын, эдэр сылдьан биир сайылыкка үөрэн-көтөн эдэрдии эрчимнээхтик ыанньыксытынан үлэлээбиттэрин бэлиэтэ буоларын кэлбит ыалдьыттар кинилэр сэргэстэҺэн олороллорун көрөн сылаанньыйбыт харахтарыгар көрүөххэ сеп.
68 сыллаах үйэлээх дьүөрэлэҺии, доҕордоҺуу… ДьоҺун сааска этэҥҥэ тиийии бу кэннигин хайыҺан көрбүтүҥ дьон сиэринэн олох олорбутуҥ бэлиэтэ, оҕо - уруу тэнитэн кырдьык да дьоллоох олох суола, дьылҕа хаан анал бэлэҕэ буоллаҕа. Бу күн ордук аймахтар Эбээбитин АаныҺы хайҕаан-махтанан ахтан ааспыттара биҺиэхэ оголоругар, сиэннэригэр умнуллубат өйдөбүл. Майгыҥ-көтөр кынатыҥ диэн өс хоҺоонугар этиллэрин кэриэтэ, элбэх оҕо ону тэҥэ ыарахан үлэ элбэх кыҺалҕатыгар, ардыгар олох ыарахан түгэннэригэр кыҺарыйтарар да кэмнэригэр бэйэ бодотун ыҺыктыбатах Эбээбитин олус истиҥник санаан ахтыы бэлиэ күнэ барыбытыгар үөрүү үрдүк күнэ буолан ааста.
Суруйда улахан кийиитэ Глафира Копырина.
2016 сыл.
- Информация о материале
Страница 7 из 15
