Лөгөй сиригэр бастакы колхозтар тэриллиилэрэ

Балаган ыйын 13 күнүгэр 1928 сыллаахха сайыны быһа өйдөтүү — быһаарыы ыытыллыбытын түмүгэр Хоту Чээлэй аҕатын ууһун дьоно Никифоровтар, Сысолятиннар, Павловтар, Бушуевтар, Хааһах аҕатын ууһуттан Тыырымда диэки олохтоох Мигалкиннар, Павлов Павел Михайлович — Буруо Байбал көҕүлээһининэн — тэрийиитинэн «Баһымньы» диэн сельхоз — артель тэриммиттэрэ.
Артыалларын Совнарком иһинэн тэриллибит сири дьаһайар отделга учуокка туруоран, бигэттэрбиттэрэ. Устаап ылбатахтара. Онон 1 Лөгөйдөртөн эрэ буолуо дуо, улууска биир маҥнайгынан колхоз тэринэннэр, «социализм чыычаахтара» буолан, инники күөҥҥэ тахсыбыттара. Бэрэссэдээтэлинэн Павлов Павел Михайлович — Буруо Байбал, бырабылыанньа чилиэннэринэн Иванов Константин Михайлович — Төйгө Көстөкүүн, Мигалкин Иван Васильевич, Новгородов Иван Васильевич – Лахымаат, Сысолятин Константин Андреевич — Лэкээ Көстөкүүн талыллыбыттара. Суоччутунан Дьяконов Данил Васильевич — Тайыла суруксут анаммыта.
1928 сыллаах сайын от ыйыгар нэһилиэк сүөһүлээх — астаах соҕус уонна оттуур ходуһалара кыайан үүммэтэх дьоно (үс сыл кураан буолбут эбит) сири уруккулуу үүнүүтүн көрөн, үллэстэн оттуоххайын диэн этии киллэрбиттэрэ. Ону нэһилиэк да, улуус да салайааччылара кыайан быһаарбатахтара.
Ити кэнниттэн ага уустара сүбэлэһэн, сытыы — хотуу, кэлбит — барбыт, кэпсэтиилээх — ипсэтиилээх дьоннорун талан, куорат былааһыгар быһаартара ыыппыттара. Биир оннук киһинэн нууччалыы — сахалыы ааҕар — суруйар, кыра үөрэхтээх Сыҥаах нэһилиэгин Оҕонньор аҕатын ууһуттан Алексеев Константин Дмитриевич — Саалаах этэ. Кинини кытта Копырин Роман Михайлович — Чорбох Арамаанын оттуур ходуһаны тэҥник үллэстиини куорат суутугар быһаартаран тахсын диэн ыыппыттара. Онно араас нэһилиэктэртэн инник сорудахтаах киһи элбэх кэлбит эбит. Онтон Совнаркомҥа мунньах буолбут. Максим Кирович Аммосов ол мунньахха баар эбит. Икки күн мунньахтаан, быһаарыы ылыммыттар: оту күһүн оттоммутун кэннэ тэҥнээн үллэстиини көҥүллүүргэ диэн, Максим Кирович чаҕылхайдык тыл эппитин дьон астыммыттар, үөрэн — көтөн, сөбүлэһэн тарҕаспыттар.
Үөрбүт, астыммыт эдэр дьон дойдуларыгар тахсан, колхоз тэрийбиттэр. Онно Суор Өтөҕүн, Лаҥкыны, Кэптэни тулатынааҕы Оҕоньор, Нам Сиэнэ, Суор аҕатын уустарынааҕы ыалларыттан холбоон, сэтинньи 3 күнүгэр 1928 сыллаахха “Суха” диэн колхоз тэриллибит. Борисовтар, Копыриннар, Прядезниковтар, Бурнашевтар — уопсайа 16 киһи «Суха» колхозка киирбиттэр. Бэрэссэдээтэлинэн Копырин Роман Михайлович — Чорбох Арамаан талыллыбыт. Чилиэннэринэн Алексеев Константин Дмитриевич -Саалаах, Борисов Дмитрий Петрович — Марыыска, кандидаттарынан Копырин Н.Е., Бурнашев Д.Ф. талыллыбыттара. Саҥа талыллыбыт бырабылыанньа чилиэттэрэ этии киллэриилэринэн, колхозтарын киинин Кэптэни халдьаайытыгар олохтуурга уураах ылыммыттара. Дьэ бу күнтэн ылата Кэптэни халдьаайыта Кэптэни бөһүөлэгэ диэн ааттанан «Суха», кэлин бөдөҥсүйбүт Ленин, Лысенко, Партизан Заболоцкай аатынан колхозтар, билигин Лөгөй нэһилиэгин киинэ буолан, элбэх көлүөнэ дьон төрөөбүт- үөскээбит, үөрэммит, олоҕу уһансыбыт ахтар — саныыр, олорор сирдэрэ — уоттара буолан турар.
Бастакы колхозтары тэрийии бэрт уһуннук, элбэх өйдөтүү, кэпсэтии, быһаарыы үлэтин кэннэ тэриллэрэ. Колхоз диэн тугун дьон дөбөҥнүк өйдүү охсон биэрбэттэрэ, онон тэрийэр дьон эгэ тылларын этэн, атахтарын тириитэ сараланыар диэри ыаллары алаастарынан кэрийэн, кэпсэтэн, тылларыгар киллэрэн, дьону түмэллэрэ.
Кырдьык, 1929 сылтан колхозтары тэрийии сыыйа тургэтээбитэ. Онно саҥа олоҕу биһириир эдэр дьон комсомолецтар төһүү күүс буолаллара. Эдэр уолаттар Сысолятин Василий Федорович, Мигалкин Афанасий Петрович, кыргыттар Бурнашева Варвара Михайловна, Мигалкина Прасковья Васильевна саҥа олоҕу төһүү күүс буолбуттара.
Сыҥаах нэһилиэгэр Даалы биригээдэтин ологор тохсунньу 9 күнүгэр 1928 сыллаахха «Сөҕүл» диэн кыра колхоһу тэрийээри холоно сылдьыбыттара. Аҥхай, Манньыыра, Атах Сыһыы алаастарга олорор ыаллары хабан үөскэтиллибит эбит да, тохтообут. Онтон олунньу 22 күнүгэр 1930 сыллаахха «Үүнүү» колхоз тэриллэр. 90 дэһээтинэ оттонор ходуһаны, 25дэһээтинэ бааһынаны холбообуттар. Колхозка Алексеев Г.П., Олесов И.Д., Константинов М.А., Нафанаилов С.Г., Протопопов Т.И., Находкин Ф.П., Ефимов И.С., Петухов С.Н., Олесов И.П., Олесов Н.П., Олесов С.Д., Олесов Г.Д. киирбиттэр. Бэрэссэдээтэл — Находкин П.П. быыбардаммыт.
Бургунас ынах муоһа тосту тоҥор оройор ортотугар маҥнайгы Охоноойоп күн тохсунньу 31 күнүгэр 1929 сыллаахха Сыылас аҕатын ууһун ыаллара түмсэннэр «Барана» диэн колхоһу тэриммиттэрэ. Мэктиэлээччилэринэн Иванов Р.М., Иванов И.М., Копырин П.Н., Аммосов С.Н., Силин И. — Кылбайаан, Дьяконов Д.П. — Наҥнаһын, Карамзин М.В. — Чуомайар буолбуттара. Лонгинов И.П. — Боччук Лэгиэнтэй, Лонгинов С.П. — Боччук убайа, Лонгинов И.Ф., Копырин С.И., Карамзин И.П. — Бэскээнчэ колхозка киирбиттэрэ. Колхоз киинин Хаҥаалга онорорго быһаарбыттара. Бэрэссэдээтэлинэн Лонгинов И.П. буолбута.
1930 сыллаахха «Барана» колхоз бэрэссэдээтэлинэн Дьяконов И.П. — Баалаан талыллыбыта. Хааһах, Сыылас аҕатын уустарыттан уонна Хоту Чээлэйдэртэн аҕыйах ыал холбоһоннор, муус устар 30 күнүгэр 1930 сыллаахха «Көтөҕүллүү» колхоһу тэриммиттэрэ. ЯЦИК 92 нүөмэрдээх уурааҕынан бигэргэтиллибитэ. Бэрэссэдээтэлинэн Мигалкин Алексей — Тэрээх оҕонньор талыллыбыта.
Бүтэһигинэн, Нам Сиэнэ аҕа ууһун Даалы диэки өлбүгэ сирдээх ыаллар холбоһон 1930 сыл от ыйын 25 күнүгэр «Киирии» диэн колхоһу тэриммиттэрэ. Бэрэссэдээтэлинэн Олесов Р.В. — Баһыыкка Арамааны талбыттара. Бырабылыанньа чилиэннэринэн Ефимов И.С. — Нуучча Ылдьаа, Копырин В.Д., кандидаттарынан Алексеев Л.Н., Олесов А.П. талыллыбыттара. Чилиэнинэн 14 киһи сурулла сылдьара баар.
30-с сылларга колхозтар уонна колхозтаахтар олохторун аргыһынан, урут сахалар хаһан да билбэтэх — көрбөтөх саҥа тэриллэ сатаан эрэр ферма үлэтэ буолбута. Ол сөп. Сыллааҕы дохуоттарын баһыйар бырыһыанын киллэрэр салаанан сүөһү үлэтэ этэ. Ону өйдөөн уонна былыр — былыргаттан саханы аһатан — сиэтэн, таҥыннаран киһи — хара оҥорбут дьиэ сүөһүтэ буоллаҕа дии. Онон колхозтаахтар типовой хотон тутуутун сөбүлүү көрсүбүттэрэ.
1931 — 1934 сылларга муус устартан колхозтар симментальскай боруода ынахтары, оҕустары, атыырдары булунан барбыттара. Ол сүөһү, сылгы боруодатын тупсарарга, ынахтан элбэх үүтү ыырга дьоһуннаах хардыы буолбута.
Дьэ ити колхозтар бастакынан государствоттан кредит ылан ыһыы сиэмэтин атыылаһан 1929 сыллаахха маҥнайгы охсуулаах бассабыыктыы ыһыыны тэрийбиттэрэ. Сорудахтара олус улахана. Колхозка киирбит хас биирдии ыал 5 буут сиэмэни ыһарга ыйыы кэлбитэ. Дьон бары саба түһэн аҕыйах хонугунан сиэмэни ыспыттара. Сөҕүмэр үлэ этэ — мас суханан, барананан, баһымньынан сири оҥорон, бурдуктарын ыспыттара.
Онтон үөһэттэн кэлбит ыйыыны — кэрдиини толорон, аны кулаактааһыны ыыппыттара. Аны кулаактаммыт дьон сирдэрин — уоттарын былдьаан ылан түҥэттии(земпредел) үлэтэ буолбута. Ити курдук саҥа тэриллибит бастакы колхозтар саҥа олоххо кыттыһан, күүстэрэ кыайарынан, үлэлии — хамсыы олорбуттара.
1939 сыллаахха кыра колхуостары холбоон, Лөгөйдөр Ленин аатынан колхоһу тэрийбиттэрэ. Бэрэссэдээтэлинэн өр сыл салайар үлэҕэ сылдьыбыт 11 сыл Лөгөйгө Сэбиэтинэн үлэлээбит, дьонун — сэргэтин улахан убаастабылын ылбыт Иванов Константин Михайлович быыбардаммыта. Кини кэнниттэн 1940 — 1941 сылга диэри Павлов Гаврил Михайлович Буруо Байбал инитэ үлэлээбит. Окоемов Василий Николаевич 1941-1942 сылларга, Дьяконов Иван Павлович 1942-1949 сылларга, Заровняев Аммос Филиппович 1949-1950 сылларга, Борисов Иван Константинович 1950-1951 тылларга талыллан үлэлээбиттэр.
1932 сыллаахха тохсунньу 3 күнүгэр Бэрдьигэс өтөҕөр нэһилиэк уопсай сүбэ мунньаҕа буолбута (НА РСЯ, ф.610, оп.1, д.572, с9-12) Мунньаҕы Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Иванов К.М. салайан ыыппыта. Оройуон боломуочунайа Васильев Семен Моой үрэххэ таһаҕаһы көтөҕөргө, көлөнү ыытар туһунан боппуруоһу туруоран киэҥ дьүүлгэ таһаарбыта. Нэһилиэк үрдүнэн 11 аты Моой үрэххэ ыытарга быһаарбыттара. Мантан ыла саҕалаан колхозтарга Ааллаах үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар үлэ саҕаламмыта. Дьокуускайтан Холбос базатыттан таһаҕас тиэйэллэрэ. Лөгөй сириттэн хорсун хоодуот, сырыыны айаны кыайар маннык дьоннор Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таспыттара: Ленин аатынан колхозтан — Копырин П.Н. — Бэскээнчэ, Дьяконов Д.П. — Наҥнаһын, Копырин Ф.С. — Сүүс Харах Сүөдэрбэн, Карамзин А.М. — Оҥой, Сысолятин И.К. — Даллаа Лэгэнтэй, Борисов Г.И. — Халла , Лугинов С.П. — Лөглөһүн Саабата, Охлопков М.Д. — Кычкын Балбааратын аҕата, Борисов В.Д. — Бааһай, Киров аатынан холкуостан Олесов Е.П. — Субуруускай, Петухов Н.Н. -1 Буутай, Петухов М.Н. — Тыымпы, Петухов Е.П. — Мунурдаанабыс, Нафанаилов Г.И. — Хамырдыас, Олесов Н.П. — Бохой Ньукулайа.
1933c. Алдаҥҥа көмүскэ Бөлөхтөһүү колхозтан Гоголев Н.П. — Ньукутуон, Сухаттан Лугинов П.П. — Чыыкый Бүөтүр, Борисов Николай кыыһа Борисова Е.Н. Лебединэйгэ баран 2-лии сыл удаарынньыктыы үлэлээн төннүбүттэрэ.
1936 сыл Ыстахаанабыскай сылынан биллэриллибитэ. Муус устар ыйга 3-с республиканскай сүлүөт ыытыллыбыта. Дэлэгээттэргэ “Бастыҥ Стаханове» 151 киһиэхэ иҥэрбиттэрэ, олор истэригэр Уус- Алдан оройуонуттан 14 киһиэхэ, олор истэригэр колхоз бэрэссэдээтэлэ Павлов Павел Михайлович баара.