Күндэ олоҕун, айар үлэтин туһунан тургутукта аас.
А.А.Иванов-Күндэ 1896 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Сунтаар улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр орто сэниэ ыалга төрөөбүтэ. Аҕата Андрей Иванович Иванов-Бучуука Өндүрэй, сааһын ортотугар сылдьан икки хараҕынан көрбөт буолбут, элбэх сэһэннээх-сэппэннээх сээркээн сэһэнньит эбитэ үһү. Күндэ Бучуука Өндүрэй иккис кэргэниттэн Дириҥ Күндэ диэн сиргэ олохтоох Ньыраах Ыстапаан кыыһа Сүөкүлэттэн төрөөбүт. Соҕотох убайа Дьарааһын (суруйааччы Уйбаан Нуолур аҕата) киниттэн уон биир сыл аҕа этэ.
Күндэ диэн ити олус бэлиэ ааты, Өлөксөй уол аан бастаан Элгээйи оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан эркин хаһыатыгар, бэйэтин альбомугар сурунар буолбут. Кини онон кутун-сүрүн уйата буолбут, оҕо сааһа оонньоон ааспыт төрөөбүт төрүт сиригэр, ыраахтан күлүмүрдээн көстөр толору уулаах Дириҥ Күндэ эбэтигэр сөҕүрүйбэт тапталын билинэн, айар кутун ымыыта оҥостубут эбит.
Өлөксөй тоҕус саастааҕар 1907 с. Кутанаҕа церковнай-приходской оскуолаҕа үөрэнэ киирбит. Күндэлиин бииргэ үөрэммит К.И.Николаев-Кииккэ диэн киһи ахтыбытынан Өлөксөй ол саҕаттан хатыҥыр, иринньэх көрүҥнээҕэ, кинилэри кытта сүүрэн-көтөн мэниктэспэтэ «таһырдьа оонньуу-мэниктии сылдьан баран, кылааска сырсан киирдэххэ, Алексей кинигэ ааҕа, эбэтэр ойуулуу олорор буолара. Ойууһутунан бастыҥмыт этэ»[2] диэбит. Кэлин Элгээйи оскуолатыгар үөрэнэр кэмигэр (1911-13сс.) Пушкин, Некрасов хоһооннорун өйүттэн ааҕарын, учууталыттан П.Х. Староватовтан айылҕа туһунан научнай-популярнай кинигэлэри уларсан ааҕарын, онно тугу аахпытын табаарыстарыгар олус үчүгэйдик кэпсиирин бииргэ үөрэммиттэрэ өйдөөн хаалбыттар эбит. Биир дойдулаахтара эмиэ Күндэ оҕо эрдэҕиттэн куруук кинигэ кыбыныылаах сылдьарын, кырдьаҕас дьону кытта тапсан сэһэргэһэрин, оһуокайдьыттары, олоҥхоһуттары батыһа сылдьан истэрин бэлиэтииллэр.
Онтон көстөрүнэн Күндэ үрдүк культуралаах, дьиҥ чахчы интеллигент, айар киһи быһыытынан бэйэтин ис эйгэтин ииттиниитэ өссө олох эрдэ, кыра оҕо сааһыттан, ис сүрэҕиттэн кинигэҕэ, ааҕыыга ылларыыттан, норуот ырыатын-тойугун, сэһэннэрин умсугуйа таптыыртан саҕаламмыт эбит.
1913 с. уон сэттэлээх Өлөксөй уол Элгээйи 2 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, үөрэппит учууталын, кэлин Үлэ Геройа буолбут, биллиилээх кыраайы үөрэтээччи П.Х. Староватов көмөтүнэн Иркутскайга учуутал семинариятыгар салгыы үөрэнэ барбыта. Ол ыраах кыракый тыа сириттэн тиийбит оҕоҕо улахан тургутуу этэ. “Семинария была закрытым учебным заведением, все воспитанники исключительно жили в интернате на полном казенном содержании. Каждую осень в первый класс поступали по конкурсному экзамену. Вакансий бывало 25-30, а конкурсные экзамены обычно держали человек 70-80. Иванов-Кюндэ поступил в семинарию, выдержав конкурсный экзамен”, — диэн эмиэ ол кэмҥэ Иркутскай семинариятыгар үөрэммит РСФСР үтүөлээх учуутала М.Н.Анисимов ахтыбыта баар.
Күндэ семинарияҕа үөрэнэр сылларыгар кэлин олоҕун биир бэлиэ суола буолбут, бэчээт үлэтин кытта аан бастаан билсибитэ уонна бэчээт дьон өйүгэр-санаатыгар дьайар модун күүс буоларын итэҕэйбитэ. Кини ону үөрэнэр ыччат тэриммит кистэлэҥ революционнай куруһуогар «Объединение» диэн илиинэн суруллар сурунаал таһаарыытыгар, биир көхтөөх кыттааччы быһыытынан билбитэ, гектограбынан хайдах бэчээттииргэ үөрэммитэ.
Ол кэмтэн саҕыллыбыт кыым күөдьүйүүтэ кэлин кинини дойдутугар, Саха сиригэр судаарыстыбаннай бэчээт үөскээһинигэр, “Кыымы” саҕааччы буоларга хорсуннук ылсыһыннардаҕа.
1917 с. олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ утаатын диэки, кистэлэҥ куруһуок кыттааччыта буоларынан үөрэҕиттэн уһуллубут Алексей Иванов Сахатын сиригэр төннөн кэлэн, дойдутугар Сунтаарга учууталлыы тиийбитэ. Үс сыл Тойбохойго, Кутанаҕа, Сиэйэҕэ учууталлаабыт кэмигэр оскуолаҕа саха тылын предмет быһыытынан үөрэтиини бастакынан киллэрбит оччотооҕу народнай учууталлартан биирдэстэрэ этэ. Күндэ общественнай деятель быһыытынан киэҥ далааһыннаах үлэтин хайысхата эмиэ ити сылларга саҕаламмыт. Учуутал, оскуола сэбиэдиссэйэ киһи үөрэтэр үлэтинэн эрэ муҥурдаммакка, нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан үөрэх-билии үтүөтүн, саҥа кэмҥэ саха олоҕун төлкөтө хайдах түстэниэҕин туһунан улахан дьон ортотугар сырдатар үлэни утумнаахтык ыытара. Ол түмүгэр, холобура, маҥнайгы сылыгар Кутана оскуолатыгар 12 оҕону үөрэппит эбит буоллаҕына, эһиилги дьылыгар оҕо ахсаана үс төгүл эбиллэн 85 үөрэнээччилэммит. Сорох кыаммат, ыраах олорор ыал оҕолорун үөрэхтэн матарымаары, бэйэтин көрүүтүгэр ылан, аһатан-таҥыннаран сылга 4-5 оҕону олордон үөрэттэрбитин туһунан САССР үтүөлээх учуутала Н.И.Иванов-Куола учуутал бэйэтин ахтыытыгар суруйар. Оччотооҕу Күндэ үөрэнээччилэрэ, кэлин бэйэлэрэ СР үтүөлээх учууталлара буолбут Е.И.Попова, М.Н. Петров ахталларынан үөрэҕи-билиини баһылыырга, эргиччи сайдыылаах киһи буоларга нуучча тыла улахан оруоллааҕын билэр буолан, Күндэ нуучча тылын уонна литературатын үөрэтиигэ улахан болҕомтотун ууран, оҕолору сатаан умсугутар гына үөрэппит. Нуучча тылынан кэпсэтии, тылы сайыннарыы уруога диэни ыытара. «Кини уустугу даҕаны аҕыйах тылынан судургутук, киһи өйдүүр гына быһаарара, олус үчүгэй майгылааҕа, ыраастык, чэбэрдик тутта сылдьара, литературнай куруһуокка дьарыктыыра, сынньалаҥ кэмҥэ биһигини кытта хаамыска, хабылык хапса, мээчик бырахса оонньуура, “Иэдээннээх баҕа” диэн бэйэтэ суруйбут кэпсээнин оҕолору мунньан олорон ааҕан иһитиннэрбитэ» диэн үөрэппит оҕолоро, учууталларын туһунан хойут кырдьан олорон ахталлар эбит. Онтон да көстөрүнэн, оччотооҕу тыа оҕолоругар, Күндэ тус быһыылыын-майгылыын, тутта-хапта сылдьардыын, тыллыын-өстүүн үөрэхтээх киһи, учуутал бу маннык буолар диэн холобур буолар үтүө, сырдык өйдөбүлү хаалларбыт эбит.
Олох күүрээннээх үөһүгэр тардыһар эдэр киһи Күндэ 1920 сыл күһүнүгэр Бүлүү куоратыгар барар. Борокуот сылдьыбат буолан иккиэ буолан атынан айаннаан уонча хонон тиийэллэр. Онно тиийэн Күндэ Бүлүү уеһын үөрэҕин салаатыгар инструкторынан, иккис ступеннаах оскуолаҕа учууталынан үлэлиир. Ити сылларга Күндэ общественнай-педагогическай, культурнай-сырдатар үлэтэ өссө кэҥээбитэ. «Ама, Бүлүү куоратыгар, музей дьиэҕэ Күндэ аата ааттамматах күнэ баар үһүө? Күндэ Бүлүүгэ кыраайы үөрэтэр музейы тэриспит, Народнай дьиэҕэ маҥнайгы сахалыы пьесаны биэрбит, уокурук культурнай олоҕун сайыннарыыга, норуоту үөрэтиигэ үлэни саҕалаабыт үтүөлээх”, — диэн П.Х. Староватов аатынан Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр музей дириэктэринэн үлэлээбит Е.Никифоров «Сөрүүн сүөгэй тылынан…» диэн кинигэҕэ киирбит ахтыытыгар суруйбут. Оччолорго ол саҥа арыллыбыт Нардом дьиэтигэр Күндэ оскуола үөрэнээччилэригэр эрэ буолбакка, куорат дьоҕурдаах ыччаттарын кытта тардан, литературнай куруһуок үлэлэппитэ. С.Н.Донской-II кытта «Тыҥ кырыыта» диэн уус-уран сурунаал оҥорбуттара. Күндэ бу сурунаалы тыа сирин оскуолаларыгар кытта тарҕатар баҕалааҕа. Онтон ону элбэтэргэ гектограф диэн суоҕа. Итиннэ Күндэ Иркутскай семинариятыгар үөрэнэ сылдьан ылбыт үөрүйэҕэ көмө буолбут. «Кини киһи сиир устуунньатын хойуу гына оҥороро, онно желатины эбэн өссө хойуннарар, ону лиис тимиргэ кутара, ол ньууругар хойуу чэрэниилэнэн суруйара уонна ону уонунан лиискэ түһэрэн ылара”, — диэн Күндэлиин биир ыалга дьукаахтаһан олорбут Н.И.Нюрбинцев 1973с. «Хотугу сулус» сурунаалга тахсыбыт «Түбүктээх олох» суруйууга ахтыбыт. Күндэ өссө художник уонна скульптор талааннааҕа ити сылларга арыллыбыт. Киниэхэ онно Норвегия аатырбыт символист суруйааччылара Г.Ибсен, К.Гамсун айымньылара сабыдыаллаабыттарын туһунан бэйэтин автобиографиятыгар ыйбыт эбит. Күндэ литератураҕа киэҥ интэриэстээҕэ, элбэҕи аахпыта, билбитэ онно эмиэ көстөр.
Күндэ. Билэр, билбэт чахчыларбыт
Сунтаар сонуннара 16.01.26 быһа тардан ылылынна
Прозаик, драматург, тылбаасчыт, тыл үөрэхтээҕэ Алексей Андреевич Иванов - Күндэ төрөөбүтэ 130 сыла
Күндэ олоҕун, айар үлэтин туһунан тургутукта аас.
А.А.Иванов-Күндэ 1896 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Сунтаар улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр орто сэниэ ыалга төрөөбүтэ. Аҕата Андрей Иванович Иванов-Бучуука Өндүрэй, сааһын ортотугар сылдьан икки хараҕынан көрбөт буолбут, элбэх сэһэннээх-сэппэннээх сээркээн сэһэнньит эбитэ үһү. Күндэ Бучуука Өндүрэй иккис кэргэниттэн Дириҥ Күндэ диэн сиргэ олохтоох Ньыраах Ыстапаан кыыһа Сүөкүлэттэн төрөөбүт. Соҕотох убайа Дьарааһын (суруйааччы Уйбаан Нуолур аҕата) киниттэн уон биир сыл аҕа этэ.
Күндэ диэн ити олус бэлиэ ааты, Өлөксөй уол аан бастаан Элгээйи оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан эркин хаһыатыгар, бэйэтин альбомугар сурунар буолбут. Кини онон кутун-сүрүн уйата буолбут, оҕо сааһа оонньоон ааспыт төрөөбүт төрүт сиригэр, ыраахтан күлүмүрдээн көстөр толору уулаах Дириҥ Күндэ эбэтигэр сөҕүрүйбэт тапталын билинэн, айар кутун ымыыта оҥостубут эбит.
Өлөксөй тоҕус саастааҕар 1907 с. Кутанаҕа церковнай-приходской оскуолаҕа үөрэнэ киирбит. Күндэлиин бииргэ үөрэммит К.И.Николаев-Кииккэ диэн киһи ахтыбытынан Өлөксөй ол саҕаттан хатыҥыр, иринньэх көрүҥнээҕэ, кинилэри кытта сүүрэн-көтөн мэниктэспэтэ «таһырдьа оонньуу-мэниктии сылдьан баран, кылааска сырсан киирдэххэ, Алексей кинигэ ааҕа, эбэтэр ойуулуу олорор буолара. Ойууһутунан бастыҥмыт этэ»[2] диэбит. Кэлин Элгээйи оскуолатыгар үөрэнэр кэмигэр (1911-13сс.) Пушкин, Некрасов хоһооннорун өйүттэн ааҕарын, учууталыттан П.Х. Староватовтан айылҕа туһунан научнай-популярнай кинигэлэри уларсан ааҕарын, онно тугу аахпытын табаарыстарыгар олус үчүгэйдик кэпсиирин бииргэ үөрэммиттэрэ өйдөөн хаалбыттар эбит. Биир дойдулаахтара эмиэ Күндэ оҕо эрдэҕиттэн куруук кинигэ кыбыныылаах сылдьарын, кырдьаҕас дьону кытта тапсан сэһэргэһэрин, оһуокайдьыттары, олоҥхоһуттары батыһа сылдьан истэрин бэлиэтииллэр.
Онтон көстөрүнэн Күндэ үрдүк культуралаах, дьиҥ чахчы интеллигент, айар киһи быһыытынан бэйэтин ис эйгэтин ииттиниитэ өссө олох эрдэ, кыра оҕо сааһыттан, ис сүрэҕиттэн кинигэҕэ, ааҕыыга ылларыыттан, норуот ырыатын-тойугун, сэһэннэрин умсугуйа таптыыртан саҕаламмыт эбит.
1913 с. уон сэттэлээх Өлөксөй уол Элгээйи 2 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, үөрэппит учууталын, кэлин Үлэ Геройа буолбут, биллиилээх кыраайы үөрэтээччи П.Х. Староватов көмөтүнэн Иркутскайга учуутал семинариятыгар салгыы үөрэнэ барбыта. Ол ыраах кыракый тыа сириттэн тиийбит оҕоҕо улахан тургутуу этэ. “Семинария была закрытым учебным заведением, все воспитанники исключительно жили в интернате на полном казенном содержании. Каждую осень в первый класс поступали по конкурсному экзамену. Вакансий бывало 25-30, а конкурсные экзамены обычно держали человек 70-80. Иванов-Кюндэ поступил в семинарию, выдержав конкурсный экзамен”, — диэн эмиэ ол кэмҥэ Иркутскай семинариятыгар үөрэммит РСФСР үтүөлээх учуутала М.Н.Анисимов ахтыбыта баар.
Күндэ семинарияҕа үөрэнэр сылларыгар кэлин олоҕун биир бэлиэ суола буолбут, бэчээт үлэтин кытта аан бастаан билсибитэ уонна бэчээт дьон өйүгэр-санаатыгар дьайар модун күүс буоларын итэҕэйбитэ. Кини ону үөрэнэр ыччат тэриммит кистэлэҥ революционнай куруһуогар «Объединение» диэн илиинэн суруллар сурунаал таһаарыытыгар, биир көхтөөх кыттааччы быһыытынан билбитэ, гектограбынан хайдах бэчээттииргэ үөрэммитэ.
Ол кэмтэн саҕыллыбыт кыым күөдьүйүүтэ кэлин кинини дойдутугар, Саха сиригэр судаарыстыбаннай бэчээт үөскээһинигэр, “Кыымы” саҕааччы буоларга хорсуннук ылсыһыннардаҕа.
1917 с. олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ утаатын диэки, кистэлэҥ куруһуок кыттааччыта буоларынан үөрэҕиттэн уһуллубут Алексей Иванов Сахатын сиригэр төннөн кэлэн, дойдутугар Сунтаарга учууталлыы тиийбитэ. Үс сыл Тойбохойго, Кутанаҕа, Сиэйэҕэ учууталлаабыт кэмигэр оскуолаҕа саха тылын предмет быһыытынан үөрэтиини бастакынан киллэрбит оччотооҕу народнай учууталлартан биирдэстэрэ этэ. Күндэ общественнай деятель быһыытынан киэҥ далааһыннаах үлэтин хайысхата эмиэ ити сылларга саҕаламмыт. Учуутал, оскуола сэбиэдиссэйэ киһи үөрэтэр үлэтинэн эрэ муҥурдаммакка, нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан үөрэх-билии үтүөтүн, саҥа кэмҥэ саха олоҕун төлкөтө хайдах түстэниэҕин туһунан улахан дьон ортотугар сырдатар үлэни утумнаахтык ыытара. Ол түмүгэр, холобура, маҥнайгы сылыгар Кутана оскуолатыгар 12 оҕону үөрэппит эбит буоллаҕына, эһиилги дьылыгар оҕо ахсаана үс төгүл эбиллэн 85 үөрэнээччилэммит. Сорох кыаммат, ыраах олорор ыал оҕолорун үөрэхтэн матарымаары, бэйэтин көрүүтүгэр ылан, аһатан-таҥыннаран сылга 4-5 оҕону олордон үөрэттэрбитин туһунан САССР үтүөлээх учуутала Н.И.Иванов-Куола учуутал бэйэтин ахтыытыгар суруйар. Оччотооҕу Күндэ үөрэнээччилэрэ, кэлин бэйэлэрэ СР үтүөлээх учууталлара буолбут Е.И.Попова, М.Н. Петров ахталларынан үөрэҕи-билиини баһылыырга, эргиччи сайдыылаах киһи буоларга нуучча тыла улахан оруоллааҕын билэр буолан, Күндэ нуучча тылын уонна литературатын үөрэтиигэ улахан болҕомтотун ууран, оҕолору сатаан умсугутар гына үөрэппит. Нуучча тылынан кэпсэтии, тылы сайыннарыы уруога диэни ыытара. «Кини уустугу даҕаны аҕыйах тылынан судургутук, киһи өйдүүр гына быһаарара, олус үчүгэй майгылааҕа, ыраастык, чэбэрдик тутта сылдьара, литературнай куруһуокка дьарыктыыра, сынньалаҥ кэмҥэ биһигини кытта хаамыска, хабылык хапса, мээчик бырахса оонньуура, “Иэдээннээх баҕа” диэн бэйэтэ суруйбут кэпсээнин оҕолору мунньан олорон ааҕан иһитиннэрбитэ» диэн үөрэппит оҕолоро, учууталларын туһунан хойут кырдьан олорон ахталлар эбит. Онтон да көстөрүнэн, оччотооҕу тыа оҕолоругар, Күндэ тус быһыылыын-майгылыын, тутта-хапта сылдьардыын, тыллыын-өстүүн үөрэхтээх киһи, учуутал бу маннык буолар диэн холобур буолар үтүө, сырдык өйдөбүлү хаалларбыт эбит.
Олох күүрээннээх үөһүгэр тардыһар эдэр киһи Күндэ 1920 сыл күһүнүгэр Бүлүү куоратыгар барар. Борокуот сылдьыбат буолан иккиэ буолан атынан айаннаан уонча хонон тиийэллэр. Онно тиийэн Күндэ Бүлүү уеһын үөрэҕин салаатыгар инструкторынан, иккис ступеннаах оскуолаҕа учууталынан үлэлиир. Ити сылларга Күндэ общественнай-педагогическай, культурнай-сырдатар үлэтэ өссө кэҥээбитэ. «Ама, Бүлүү куоратыгар, музей дьиэҕэ Күндэ аата ааттамматах күнэ баар үһүө? Күндэ Бүлүүгэ кыраайы үөрэтэр музейы тэриспит, Народнай дьиэҕэ маҥнайгы сахалыы пьесаны биэрбит, уокурук культурнай олоҕун сайыннарыыга, норуоту үөрэтиигэ үлэни саҕалаабыт үтүөлээх”, — диэн П.Х. Староватов аатынан Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр музей дириэктэринэн үлэлээбит Е.Никифоров «Сөрүүн сүөгэй тылынан…» диэн кинигэҕэ киирбит ахтыытыгар суруйбут. Оччолорго ол саҥа арыллыбыт Нардом дьиэтигэр Күндэ оскуола үөрэнээччилэригэр эрэ буолбакка, куорат дьоҕурдаах ыччаттарын кытта тардан, литературнай куруһуок үлэлэппитэ. С.Н.Донской-II кытта «Тыҥ кырыыта» диэн уус-уран сурунаал оҥорбуттара. Күндэ бу сурунаалы тыа сирин оскуолаларыгар кытта тарҕатар баҕалааҕа. Онтон ону элбэтэргэ гектограф диэн суоҕа. Итиннэ Күндэ Иркутскай семинариятыгар үөрэнэ сылдьан ылбыт үөрүйэҕэ көмө буолбут. «Кини киһи сиир устуунньатын хойуу гына оҥороро, онно желатины эбэн өссө хойуннарар, ону лиис тимиргэ кутара, ол ньууругар хойуу чэрэниилэнэн суруйара уонна ону уонунан лиискэ түһэрэн ылара”, — диэн Күндэлиин биир ыалга дьукаахтаһан олорбут Н.И.Нюрбинцев 1973с. «Хотугу сулус» сурунаалга тахсыбыт «Түбүктээх олох» суруйууга ахтыбыт. Күндэ өссө художник уонна скульптор талааннааҕа ити сылларга арыллыбыт. Киниэхэ онно Норвегия аатырбыт символист суруйааччылара Г.Ибсен, К.Гамсун айымньылара сабыдыаллаабыттарын туһунан бэйэтин автобиографиятыгар ыйбыт эбит. Күндэ литератураҕа киэҥ интэриэстээҕэ, элбэҕи аахпыта, билбитэ онно эмиэ көстөр.
Күндэ. Билэр, билбэт чахчыларбыт
Сунтаар сонуннара 16.01.26 быһа тардан ылылынна
- Информация о материале
